วันพุธที่ 16 กรกฎาคม พ.ศ. 2551

การเรียนการสอนภาษาอังกฤษ

แนวคิดเกี่ยวกับการเรียนการภาษาอังกฤษในปัจจุบันมีหลายแนวคิด มีทั้งแนวคิดเกี่ยวกับการจัดหลักสูตร แนวคิดเกี่ยวกับแนวการสอน และแนวคิดเกี่ยวกับการเรียนรู้ แนวคิดทั้ง 3 นี้ มีส่วนช่วยครูผู้สอนในการตัดสินใจวางแผนจัดการเรียนการสอน การคัดเลือกกิจกรรมประกอบการเรียนการสอน ตลอดจนเลือกสื่อการเรียนรู้ ซึ่งเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับครูผู้สอนที่จะต้องศึกษาทำความเข้าใจเพื่อช่วยให้การสอนของตนเองมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น แนวคิดสำคัญที่ครูควรศึกษาทำความเข้าใจมีดังต่อไปนี้ คือ (สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน, 2548 ก : 101 – 128)
1. หลักสูตรภาษาที่เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ (Lerner – Centered Language Curriculum)
2. แนวการสอนภาษาเพื่อการสื่อสาร (Communicative Language Teaching)
3. การสอนภาษาเพื่อวัตถุประสงค์เฉพาะ (Language for Specific Purposes)
4. การจัดการเรียนรู้แบบบูรณาการ (Integrated Learning)
5. การจัดการเรียนรู้แบบร่วมมือ (Cooperative Learning)
6. การจัดการเรียนการสอนแบบภาษาที่เน้นเนื้อหา (Content-Based Instruction)
7. การสอนภาษาแบบองค์รวม (Whole Language Approach)
8. การเรียนรู้จากการทำโครงงาน (Project-Based Learning)
9. การเรียนรู้ที่เน้นภาระงาน (Task-Based Language)
10. การสร้างองค์ความรู้ (Constructivism)
11. วิธีการสอนด้วยการตอบสนองด้วยท่าทาง (Total Physical Response)
12. การเรียนการสอนภาษาอังกฤษแบบไฟร์แม็ทซิสเต็ม (4 MATS Language System)

กระบวนการจัดการเรียนรู้ภาษาอังกฤษ
การที่ครูจะจัดกิจกรรมการเรียนรู้เพื่อให้ผู้เรียนมีความรู้ ทักษะ กระบวนการ มีความสามารถ และมีคุณลักษณะอันพึงประสงค์ตามที่กำหนดเป็นมาตรฐานการเรียนรู้นั้น ครูต้องมีเทคนิค วิธีการ ในการจัดการเรียนรู้ที่เหมาะสม สำนักพัฒนานวัตกรรมการจัดการศึกษา สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน สรุปว่า ปัญหาที่ครูผู้สอนภาษาอังกฤษส่วนใหญ่ประสบในการจัดห้องเรียนมี 3 ประการ คือ (สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน, 2548 ข : 1 – 3)
1. การสร้างแรงจูงใจให้ผู้เรียนอยากเรียน อยากใช้ภาษาอังกฤษในห้อง
2. การไม่สามารถจัดบรรยากาศในห้องเรียนได้ตามที่คาดหวัง เพราะวัสดุอุปกรณ์ไม่เหมาะ ไม่เพียงพอ ผู้เรียนมีระดับความรู้ต่างกัน
3. การแสดงบทบาทของครูในการสอนห้องเรียนเพื่อให้สามารถจัดกิจกรรมให้เหมาะสมกับวัยของผู้เรียน เพราะมีการเน้นการสอนเนื้อหามากเกินไป
เทคนิควิธีการที่สำคัญที่ครูผู้สอนภาษาอังกฤษควรรู้และนำไปใช้มีดังนี้

การสอนทักษะการฟัง (Listening)
คนมักเข้าใจว่าการฟังเกิดขึ้นเองเมื่อผู้เรียนต้องเผชิญกับภาษานั้นโดยไม่ต้องมีการเรียนการสอน แต่ความจริงแล้วการฟังเพื่อความเข้าใจในการเรียนการสอนภาษาที่สองเป็นทักษะอันดับแรกที่ต้องได้รับการฝึกฝน การสอนฟังอาจใช้การสอนแบบ Bottom up คือ สอนเป็นลำดับขั้นตอน ค่อยเรียนรู้ทีละน้อย จนเกิดความเข้าใจในที่สุด หรืออาจสอนแบบ Top down คือ การให้ผู้เรียนเข้าไปอยู่ในเหตุการณ์ หรือกิจกรรมต่าง ๆ ทำให้ผู้เรียนเกิดองค์ความรู้ต่อเนื่องจากพื้นฐานหรือประสบการณ์ของตน
การสอนฟังผู้สอนจะต้องฝึกให้ผู้ฟังสามารถแยกเสียงที่ได้รับฟัง รับรู้ และเข้าใจความหมายเรื่องที่ฟัง วิธีสอนที่ใช้กันทั่วไปในการสอนฟังมีกิจกรรม 3 ขั้นตอน คือ กิจกรรมก่อนฟัง กิจกรรมขณะฟัง และกิจกรรมหลังฟัง (สำนักงานคณะกรรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน, 2548 ข : 12 – 13)


การสอนออกเสียง (Pronunciation)
ครูผู้สอนภาษาอังกฤษส่วนใหญ่จะสอนคำศัพท์ (Vocabulary) ไวยากรณ์ (Grammy) และฝึกผู้เรียนเรื่องการสนทนา ให้ทำกิจกรรมฝึกต่าง ๆ เพื่อให้มีความสามารถในการฟังและอ่านได้ แต่จะสอนเรื่องการออกเสียงอย่างจริงจังน้อย ทั้งนี้อาจเป็นเพราะรู้สึกอึดอัดที่จะสอนเรื่องการออกเสียง หรืออาจรู้สึกว่าการสอนออกเสียงเป็นการสร้างปัญหาระหว่างการเรียนการสอน จึงมักปล่อยให้นักเรียนฝึกออกเสียงกันเอง ในขณะที่เรียนเรื่องอื่น ๆ แต่แท้จริงแล้วการเน้นสอนออกเสียงไม่เพียงแต่ทำให้ผู้เรียนตระหนักในเรื่องความแตกต่างของเสียง ลักษณะของเสียง และความหมายของเสียงเท่านั้น แต่ยังสามารถพัฒนาทักษะการพูดได้อย่างมาก การให้ความสนใจในเรื่องเสียงที่เปล่งออกมาจากส่วนต่าง ๆ ภายในปาก ทำให้ผู้เรียนรู้ว่าควรลงเสียงหนักเบาในตำแหน่งใดของคำ ซึ่งสิ่งต่าง ๆ เหล่านี้จะช่วยให้ผู้เรียนมีความเข้าใจภาษาพูด (Spoken – English) และพัฒนาทักษะความสามารถทางภาษาได้ (สำนักงานคณะกรรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน, 2548 ข : 14)
การสอนออกเสียงมักพบปัญหาที่ครูผู้สอนต้องแก้ไข 3 เรื่อง (สำนักงานคณะกรรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน, 2548 ข : 15 – 16)
1. สิ่งที่ผู้เรียนได้ยิน เพราะผู้เรียนบางคนไม่สามารถแยกความแตกต่างของเสียง ซึ่งอาจเป็นเพราะเสียงนั้นไม่มีในภาษาเดิมของเขา ทำให้ฟังเสียงที่แตกต่างเป็นเสียงเดียวกัน ผู้สอนต้องพยายามให้เขารับรู้ความแตกต่างของเสียง ซึ่งอาจทำโดยการแสดงแผนภาพ แผนภูมิ การสาธิตและการอธิบาย เพื่อฝึกหูของผู้ฟังทีละน้อย จนกระทั่งเขาสามารถแยกเสียงที่แตกต่างกันได้
2. การออกเสียงสูง – ต่ำ ผู้สอนต้องให้ผู้เรียนรู้จักการจำแนกอารมณ์ (Moods) และความตั้งใจ (Intention) โดยใช้แถบเสียง (Tape) หรือพูดให้ฟัง เพื่อให้ผู้เรียนสังเกตว่าคนพูดภาษาอังกฤษกันอย่างไรในอารมณ์ ความรู้สึก และสถานการณ์ที่แตกต่างกัน
3. ตัวอักษรแทนเสียง (The Phonetics Alphabet) ผู้เรียนภาษาอังกฤษจำนวนมากมีปัญหาในการออกเสียงตัวสะกด จึงจำเป็นต้องรู้จักหน่วยเสียงที่แตกต่างกัน ซึ่งวิธีที่ดีที่สุดในการส่งเสริมการรับรู้เหล่านี้คือ การนำเสนอด้วยสัญลักษณ์ (Phonetics Symbol) ซึ่งเมื่อผู้เรียนสามารถอ่านสัญลักษณ์ได้ก็จะสามารถรับรู้ว่าคำถามเหล่านั้นออกเสียงอย่างไร การสอนออกเสียงอาจทำได้หลายลักษณะ เช่น
Whole Lessons คือ การที่ครูสอนเน้นเรื่อง Stress และ Intonation ขณะดำเนินกิจกรรมตามแผนการจัดการเรียนรู้ ให้ผู้เรียนฝึกจำรูปแบบการออกเสียงสูง – ต่ำ ออกเสียงวลีที่จำเป็น แล้วพัฒนาต่อไปจนสามารถแสดงละครสั้น ๆ ได้
Discrete Slots คือ การแทรกกิจกรรมการออกเสียงสั้น ๆ ไม่ต่อเนื่องกันลงในบทเรียน ทั้งในรูปแบบฝึกเสียงเดี่ยว และฝึกเสียงคู่ที่แตกต่างกัน ในช่วงสั้น ๆ ขณะสอนภาษาอังกฤษ
Integrated Phases คือ การที่กำหนดให้การออกเสียงเป็นส่วนหนึ่งของบทเรียน โดยให้ฟังเทปแล้วฝึกออกเสียงตามให้ถูกต้อง
Opportunistic Phases เป็นการสอนออกเสียงคำบางคำที่น่าสนใจขณะสอนไวยากรณ์ หรือคำศัพท์ โดยไม่ต้องใช้เวลามาก

การสอนไวยากรณ์ (Grammar)
ไวยากรณ์ (Grammar) เป็นกระบวนการทางภาษาที่จะควบคุม และรวบรวมคำเพื่อก่อให้เกิดหน่วยของความหมายที่ยาวขึ้น ไวยากรณ์จึงเป็นตัวกำหนดเกณฑ์พื้นฐานของกิจกรรมในห้องเรียนที่มีจุดประสงค์ของการเรียนรู้ชั่วคราว เพื่อให้มองเห็นผลได้ในระยะยาว เพราะการใช้ภาษาได้อย่างคล่องแคล่วควรเกิดขึ้นเมื่อบุคคลได้เรียนรู้ด้วยวิธีการหลากหลายในระยะยาว (สำนักงานคณะกรรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน, 2548 ข : 19 – 20)
การสอนไวยากรณ์ผู้สอนต้องนำเทคนิคการสอนที่หลากหลายมาใช้ในขั้นตอนสำคัญ 4 ขั้นตอน คือ
1. การนำเสนอ (Presentation) เพื่อให้ผู้เรียนเข้าใจรูปแบบและความหมายทั้งในภาษาพูดและภาษาเขียน
2. การสอนเป็นตอน ๆ และการอธิบาย (Isolation and Explanation) เป็นการเน้นเรื่องส่วนประกอบของไวยากรณ์ ทั้งด้านการออกเสียง รูปแบบ ความหมาย และหน้าที่ หรือกฎเกณฑ์ ในบางชั้นเรียนครูอาจจำเป็นต้องอธิบาย แปล หรือทำให้เห็นภาพรวมโดยใช้ภาษาแม่ของผู้เรียน
3. การฝึกฝน (Practice) เพื่อให้ผู้เรียนเข้าใจโครงสร้างภาษาได้อย่างลึกซึ้ง ครูควรจัดให้มีแบบฝึกหัดทั้งที่ให้ทำในชั้นเรียน และที่ให้ทำเป็นการบ้าน ให้มีความหลากหลายครอบคลุมเนื้อหาที่เรียน
4. การทดสอบ (Test) เป็นการตรวจสอบข้อมูลย้อนกลับในสิ่งที่เรียนไปแล้ว เพื่อทราบว่าผู้เรียนพัฒนาไปมากน้อยเพียงใด ครูควรปรับปรุงการสอนอย่างไรต่อไป

การสอนเกมทางภาษา (Language games)
เกมทางภาษา หมายถึง กิจกรรมทางภาษาที่จัดขึ้นเพื่อทดสอบ และเสริมสมรรถภาพในการเรียนภาษา โดยเน้นหนักในการผ่อนคลาย เพื่อให้เกิดความสนุกสนาน และเกิดการเรียนรู้ทั้งในรายบุคคลและสมาชิกในกลุ่ม ภายใต้เงื่อนไขที่กำหนด เรื่องศักดิ์ อำไพพันธ์ (2535 : 1 – 12) กล่าวถึงประโยชน์ และประเภทของเกมทางภาษาว่า เกมทางภาษามีประโยชน์ในการเรียนการสอนมาก เพราะ
1. ทำให้เนื้อหากระจ่าง ง่ายต่อการเข้าใจ
2. ช่วยเสริมสมรรถภาพในการสอนของครู
3. ใช้ทดสอบความรู้ความเข้าใจเนื้อหา
4. ช่วยเร้าให้ผู้เรียนสนใจบทเรียน
5. ช่วยให้ผู้เรียนทุกคนมีส่วนร่วม คนเก่งได้ช่วยเหลือคนอ่อน
6. ปรับใช้ได้กับทุกเพศ ทุกวัย
7. ใช้ได้ทั้งรายบุคคล เป็นกลุ่ม หรือทั้งชั้นเรียน
8. ทำให้ผู้เรียนเกิดความสนุกสนาน กล้าแสดงออก อยากร่วมกิจกรม
9. ช่วยเสริมทักษะทั้งฟัง พูด อ่าน เขียน และสามารถใช้ในทุกลำดับขั้นของการสอน
10. ใช้ได้หลายสถานการณ์ ทั้งในห้องเรียน กิจกรรมชมรม งานสร้างสรรค์ การทัศนาจร
เกมทางภาษาแบ่งได้เป็น
1. Number Games เกมที่เสริมความรู้ ฝึกความจำ ตลอดจนปฏิภาณและความเร็วในการคิดเกี่ยวกับตัวเลข
2. Vocabulary Games เกมที่ใช้ทดสอบความจำและความรู้เดิมด้านภาษา ทั้งการออกเสียง การสะกดคำ ความหมาย และ part of speech
3. Structure Games เกมที่ฝึกเกี่ยวกับเนื้อหาและโครงสร้างของภาษา
4. Spelling Games เกมที่ช่วยเสริมความสามารถในการจำคำศัพท์และเขียนคำศัพท์ได้ถูกต้อง
5. Conversation Games เกมที่ช่วยสรุปเนื้อหาระหว่างผู้พูดและผู้ฟังให้สามารถเก็บใจความและสื่อความหมาย
6. Writing Games เกมที่ช่วยเสริมทักษะในการเขียนMiscellaneous Games เกมที่แยกออกมาเป็นกลุ่มพิเศษ ผู้สอนสามารถประยุกต์ใช้เป็นกิจกรรมพิเศษนอกห้องเรียน เช่น การแสดงบทบาทสมมติ การเล่นละคร การโต้วาที กิจกรรมในงานสังสรรค์ เป็นต้น

การสร้างแบบฝึก

จิตวิทยาการเรียนรู้กับแบบฝึก
การสร้างแบบฝึกจำเป็นต้องใช้หลักจิตวิทยาเพื่อให้ได้แบบฝึกที่สมบูรณ์และเหมาะสมกับนักเรียน หลักจิตวิทยาการศึกษาที่เกี่ยวข้องกับการสร้างแบบฝึกมีหลายประการ ดังที่ กรรณิการ์ พวงเกษมได้แนะนำหลักจิตวิทยาที่ควรนำมาสร้างแบบฝึกไว้ในเรื่อง ปัญหาและกลวิธีการสอนภาษาไทยในโรงเรียนประถมศึกษาดังนี้
1) ความแตกต่างระหว่างบุคคล ครูต้องสังเกตความแตกต่างระหว่างบุคคลเพราะแต่ละบุคคลมีความถนัดแตกต่างกัน การฝึกทักษะควรมีหลายรูปแบบไม่ยากหรือง่ายเกินไป
2) การเรียนรู้โดยการฝึกฝนของธอร์นไดค์ (Thorn dike) การกระทำซ้ำ ๆ จะทำให้เกิดการเรียนรู้ได้ดียิ่งขึ้น วิชาภาษาไทยเป็นวิชาทักษะ การฝึกบ่อย ๆ ความชำนาญจะเกิดขึ้น เขียนคำผิดน้อยลง
3) กฎแห่งการนำไปใช้ การเรียนรู้จะเกิดผลดีเมื่อนำความรู้นั้นไปใช้ วิชาภาษาไทยเป็นวิชาทักษะ ในการจัดการเรียนการสอนควรฝึกบ่อย ๆ นักเรียนจะเกิดความคล่องแคล่วหรือเกิดทักษะ
ลักษณะของแบบฝึก
1) ความสำคัญของแบบฝึก
การเขียนสะกดคำเป็นวิชาทักษะ จำเป็นต้องมีการฝึกฝนและทำกิจกรรมเพื่อฝึกฝนความรู้ ซึ่งเป็นหน้าที่ของครูที่จะต้องจัดทำแบบฝึกให้แก่นักเรียนเพื่อให้ได้รับการฝึกฝนอย่างเต็มที่และเปการส่งเสริมความสามารถในการเขียนให้ดียิ่งขึ้น การสร้างแบบฝึกครูควรคำนึงถึงประสิทธิภาพในการใช้ เพื่อให้การเรียนการสอนประสบความสำเร็จตามความต้องการ เชาวนี เกิดเพทางค์ (2524 : 17) ได้สรุปคุณประโยชน์ของแบบฝึกไว้ว่า แบบฝึกเป็นเครื่องมือช่วยให้เกิดการเรียนรู้ทำให้นักเรียนเกิดความสนใจและช่วยให้ครูทราบผลการเรียนของนักเรียนอย่างใกล้ชิด และวีระ ไทยพานิชย์ (2528 : 11) ได้กล่าวถึงความสำคัญของแบบฝึกพอสรุปได้ว่าแบบฝึกเป็นการเรียนรู้ที่เกิดจากการกระทำจริง เป็นประสบการณ์ตรงที่ผู้เรียนมีจุดมุ่งหมายแน่นอน ทำให้นักเรียนเห็นคุณค่าของสิ่งที่เรียน สามารถเรียนรู้แจดจำสิ่งที่เรียนได้ดีและทำให้นักเรียนเห็นคุณค่าของสิ่งที่เรียนสามารถเรียนรู้และจดจำสิ่งที่เรียนได้ดี และนำการเรียนรู้นั้นไปใช้ในสถานการณ์เช่นเดียวกันได้ และ ไพรัตน์ อนุพันธ์ (2535 : 26) กล่าวถึงความสำคัญของแบบฝึกว่า ความสำคัญของแบบฝึกต่อการเขียนสะกดคำเป็นสิ่งจำเป็นมาก ครูผู้สอนต้องพยายามหาแบบฝึกหรือสร้างแบบฝึกทีมีประสิทธิภาพเพื่อใช้ในการเรียนการสอน ซึ่งจะช่วยให้นักเรียนเกิดการเรียนรู้และมีความสนใจยิ่งขึ้น
สรุปได้ว่า แบบฝึกเป็นสื่อการเรียนที่สำคัญและจำเป็นอย่างยิ่งในกระบวนการเรียนการสอนกลุ่มวิชาทักษะ นอกจากจะช่วยให้ครูผู้สอนสอนง่ายขึ้น ยังช่วยกระตุ้นให้นักเรียนมีความสนใจในการเรียนมากขึ้น
2) หลักในการสร้างแบบฝึก
ดังที่ได้กล่าวว่าวิชาภาษาไทยเป็นวิชาทักษะที่ต้องอาศัยการฝึกอย่างต่อเนื่อง ดังนั้นการสร้างแบบฝึกจะต้องสร้างให้เหมาะสมตามกระบวนการในการฝึก เพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดสำหรับผู้ฝึก ซึ่งมีนักการศึกษาได้เสนอแนวทางในการสร้างดังนี้
มานะ สกุลภักดี (2521 : 241 – 242 ) กล่าวถึงแบบฝึกตามรูปแบบของโครงการส่งเสริมสมรรถภาพการสอน(reduced instructional time RIT) ว่ามี 2 รูปแบบ คือ
แบบที่ 1 คือแบบฝึกทักษะ เป็นวิธีการที่นำไปใช้ในการสอนวิชาทักษะเช่น ภาษาไทย คณิตศาสตร์ เป็นต้น
แบบที่ 2 เป็นแบบที่ใช้ฝึกเพื่อให้ผู้เรียนเกิดความคิดรวบยอดเป็นวิธีการสอนที่จะนำไปใช้ในวิชาสร้างเสริมประสบการณ์ชีวิต เช่น วิทยาศาสตร์ สังคมศึกษา สุขศึกษา เป็นต้น

ศรีประภา ปาลสิทธิ์ (2522 : 22) ได้เสนอแนวทางในการสร้างแบบฝึกไว้ดังนี้
(1) สร้างแบบฝึกให้เหมาะสมกับวัยของนักเรียนคือไม่ง่ายและยากจนเกินไป
(2) เรียงลำดับแบบฝึกจากง่ายไปหายาก โดยเริ่มจากการฝึกการออกเสียงเป็นพยางค์ คำ วลี ประโยค และคำประพันธ์
(3) แบบฝึกใช้ภาพประกอบเพื่อดึงดูดความสนใจของเด็ก ซึ่งจะช่วยให้เด็กประสบผลสำเร็จในการฝึก และจะช่วยยั่วยุให้ติดตามต่อไปตามหลักของการจูงใจ
(4) แบบฝึกที่สร้างขึ้นเป็นแบบฝึกสั้น ๆ ง่าย ๆ
(5) เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดความเบื่อหน่าย แบบฝึกจะต้องมีลักษณะต่าง ๆ กัน เช่น ประสบคำจากภาพ เล่นกับบัตรภาพ ฝึกร้องเพลง และใช้เกมต่าง ๆ ประกอบ เป็นต้น
เพียงจิต อึ้งโพธิ์ (2529 : 29) ได้เสนอแนวทางและหลักการในการสร้างแบบฝึกทักษะการเขียนสะกดคำพ้องเสียงเพื่อให้เกิดประโยชน์และก่อให้เกิดความสนใจว่า
(1) สร้างแบบฝึกให้มีหลายรูปแบบ เช่น การให้เติมคำ การให้จับคู่ ต่อเติมตารางอักษร เลือกผลไม้ การใช้เพลง และเกมประกอบการเรียนการสอน
(2) คำนึงถึงความยากง่ายของคำที่นำมาฝึก ควรเริ่มต้นจากคำที่ง่ายก่อน คำที่นักเรียนเขียนผิดกันมาก จะนำมาฝึกซ้ำหลาย ๆ ครั้งโดยเปลี่ยนรูปแบบกิจกรรมไม่ให้ซ้ำกันจนนักเรียนเกิดความเบื่อหน่าย
(3) การฝึกทักษะแม้ว่าจะเน้นทักษะการเขียนสะกดคำ ก็ควรจะเน้นทักษะการฟัง พูด และอ่านไปพร้อม ๆ กัน
(4) เปิดโอกาสให้นักเรียนมีส่วนร่วมในการสร้างแบบฝึกทักษะ เช่น การหาคำพ้องเสียงจากหนังสือแบบเรียน หนังสืออ่านประกอบในกลุ่มวิชาต่าง ๆ ให้นักเรียนช่วยกันค้นหาความหมายของคำพ้องเสียงจากพจนานุกรม
นอกจากนี้ครูผู้สอนพยายามหากิจกรรมในหลาย ๆ รูปแบบ ทั้งเกม และเพลงประกอบการเรียน ตลอดจนกิจกรรมเพื่อส่งเสริมทักษะการเขียนสะกดคำที่น่าสนใจ เพื่อนำมาใช้ประกอบการเขียนสะกดคำพ้องเสียงทั้งนี้เพื่อให้นักเรียนประสบผลสำเร็จในการเขียนสะกดคำพ้องเสียงและการเรียนยิ่งขึ้น
คิง(King1979 : 237) ได้กล่าวเสนอแนะการสร้างแบบฝึกการเขียนสะกดคำสรุปเป็นขั้นตอนได้ดังนี้ คือ
(1) ตรวจสอบ ได้แก่ การตรวจสอบคำที่จะนำมาให้นักเรียนเขียนว่ามีความเหมาะสมและถูกต้อง
(2) ออกเสียง ได้แก่ การให้นักเรียนได้ฝึกออกเสียงของคำที่จะนำมาเขียน ควรฝึกหลาย ๆ ครั้ง ให้ออกเสียงให้ถูกต้อง
(3) สะกดคำ ได้แก่ การฝึกให้นักเรียนสะกดคำที่จะนำมาเขียนด้วยปากเปล่า หัดออกเสียงดัง ๆ ซ้ำหลาย ๆ ครั้ง
(4) เขียน ได้แก่ การนำคำที่นักเรียนสะกดปากเปล่านั้นมาให้นักเรียนเขียนหลาย ๆ ครั้ง เพื่อให้เกิดความชำนาญและถูกต้อง
(5) ใช้ ได้แก่ การนำคำนั้นมาฝึกเขียนเป็นประโยค เป็นข้อความ
(6) ทบทวน ได้แก่ การทบทวนตามที่ได้ปฏิบัติมาในทุกขั้นตอน
3) ลักษณะแบบฝึกที่ดี
รัชนีศรี ไพรวรรณ (2520 : 30 – 31 ) ได้ให้ข้อคิดเห็นเกี่ยวกับหลักการสร้างแบบฝึกทักษะที่ดีไว้ดังนี้
(1) สร้างแบบฝึกให้สอดคล้องกับหลักจิตวิทยาและพัฒนาการของผู้เรียนตามลำดับขั้นการเรียนรู้ แบบฝึกหัดเสริมทักษะนั้นต้องอาศัยรูปภาพจูงใจนักเรียน และควรจัดเรียงเนื้อหาตามลำดับจากง่ายไปยาก นักเรียนจะมีกำลังใจทำแบบฝึกหัด
(2) มีจุดมุ่งหมายที่แน่นอนว่าจะฝึกทักษะในด้านใด แล้วจัดเนื้อหาให้ตรงกับจุดมุ่งหมายที่กำหนดไว้
(3) ต้องคำนึงถึงความแตกต่างระหว่างบุคคลของนักเรียนถ้าสามารถแบ่งนักเรียนออกเป็นกลุ่มย่อยตามความสามารถแล้วจึงจัดทำแบบฝึกทักษะ
(4) แบบฝึกที่ดีต้องมีคำชี้แจงง่าย ๆ สั้น ๆ ที่นักเรียนอ่านเข้าใจและทำแบบฝึกได้ด้วยตนเอง
(5) แบบฝึกต้องมีความถูกต้อง ครูต้องพิจารณาให้รอบคอบ ทดลองทำด้วยตนเองเสียก่อน อย่าให้มีข้อผิดพลาด
(6) ให้นักเรียนทำแบบฝึกแต่ละครั้งต้องเหมาะสมกับเวลาช่วงความสนใจ
(7) ควรมีหลายรูปแบเพื่อให้เกิดการเรียนรู้อย่างกว้างขวาง ส่งเสริมความคิดสร้างสรรค์
ก่อ สวัสดิพานิชย์(2524 : 20) เสนอแนวคิดเกี่ยวกับลักษณะแบบฝึกทักษะที่ดีไว้ดังนี้
(1) ครูต้องเตรียมแบบฝึกให้รอบคอบว่าจะใช้แบบฝึกแบบใด และแบบฝึกนั้น ๆ จะช่วยฝึกทักษะทางภาษาจนเด็กสามารถนำทักษะที่ฝึกนั้นไปใช้ในชีวิตประจำวันได้หรือไม่เพียงไร
(2) ให้แบบฝึกนั้น ๆ แต่หลาย ๆ แบบเพื่อฝึกทักษะในเรื่องเดียวกันเด็กจะไม่เบื่อ แต่เกิดความสนุกสนานและมีความแม่นยำในเรื่องที่ฝึกนั้น
(3) ฝึกในสถานการณ์ที่แตกต่างกัน เช่น จับคู่หัวใจ เก้บผลไม้ ช้อนเป็ดลอยน้ำ
(4) การประเมินปลนั้นต้องประเมินผลเพื่อดูความก้าวหน้าของเด็กและเพื่อประเมินค่าแบบฝึกว่าช่วยให้เด็กก้าวหน้าเพียงไร ถ้าเด็กไม่มีความก้าวหน้าครูต้องสนใจที่จะค้นหาสาเหตุว่าเป็นเพราะอะไร
(5) การประเมินผลนั้นไม่ควรนำเด็กไปเทียบกับกลุ่ม แต่ควรให้เด็กเปรียบเทียบกับตนเอง
การที่จะสร้างแบบฝึกให้ดีมีประสิทธิภาพครูจะต้องคำนึงถึงตัวนักเรียนเป็นสำคัญ โดยดูความพร้อมระดับสติปัญญา ความสามารถ และความเหมาะสมในการใช้สำนวนภาษา ตลอดจนเนื้อหาและระยะเวลาในการทำแบบฝึก ซึ่งจะทำให้นักเรียนสนใจที่จะนำเอาแบบฝึกที่ครูสร้างขึ้นมาแก้ไขข้อบกพร่อหรือส่งเสริมทักษะทางภาให้ดียิ่งขึ้น ธูปทอง ปราบพล (252 : 15) ได้ชี้แนวทางในการสร้างแบบฝึกที่ดีว่า ควรสร้างแบบฝึกหลาย ๆ แบบ โดยคำนึงถึงเนื้อหา ความยากง่ายและระยะเวลาในการฝึก นอกจากนั้นต้องฝึกทักษะการออกเสียง อ่านก่อนฝึกทักษะการเขียนและจึงฝึกรวมกันทั้งทักษะการอ่านและการเขียนในภายหลัง ต่อมา ประชุมพร สุวรรณตรา(2528 : 61) ได้ให้ข้อคิดเกี่ยวกับลักษณะแบบฝึกที่ดีว่า มีคำสั่งและคำอธิบายอย่างชัดเจนมีตัวอย่างที่ให้ความคิดหลายแนว มีภาพประกอบ เส้นบรรทัดที่เว้นให้เติมมีขนาดพอเหมาะ และการวางฟอร์มเป็นระเบียบสวยงาม และโรจนา แสงรุ่งรวี (2531 : 22) กล่าวว่า ลักษณะของแบบฝึกที่ดีจะต้องมีคำอธิบายชัดเจนเป็นแบบฝึกสั้น ๆ ใช้เวลาฝึกไม่นานจนเกินไป มีหลายรูปแบบและฝึกเพียงเรื่องเดียวในแบบฝึกหนึ่ง คำศัพท์ที่ใช้ฝึกสามารถนำไปชในชีวิตประจำวันได้และสามารเรียนได้ด้วยตนเอง
1.3.3 ลักษณะของแบบทดสอบสำหรับแบบฝึก
วิเชียร เกตุสิงห์ ได้เสนอแนะเกี่ยวกับแบบทดสอบการเขียนสะกดคำไว้ในเรื่อง หลักการสร้างและวิเคราะห์ข้อสอบว่า
การทดสอบสะกดคำ(spelling) แทนที่จะให้นักเรียนเขียน ก็เปลี่ยนมาใช้วิธีเขียนให้นักเรียนดูแล้วให้นักเรียนตัดสินใจว่าคำเขียนผิดคำใดเขียนถูกดีกว่าการเขียนตามคำบอก เพราะว่าการเขียนตามคำบอกนั้นเกี่ยวกับเรื่องการฟังด้วย ส่วนการเขียนสะกดคำไม่เกี่ยวกับการฟังเลย การเขียนตามคำบอก (dictation) นั้นนักเรียนมีประสาทหูไม่ดีก็จะผิดพลาดได้ง่าย ทั้ง ๆ ที่คำที่เขียนผิดนั้นนักเรียนอาจจะรู้ดี แต่เผอิญฟังผิดไปเลยทำให้เขียนผิดก็อาจเป็นได้ การทดสอบการสะกดคำอาจทำได้โดยใช้ข้อสอบแบบเลือกหาคำตอบที่เขียนผิดจากข้อสอบแต่ละข้อซึ่งมีตัวเลือกล้วน สายยศและอังคณา สายยศ ได้กล่าวถึงการกำหนดตัวเลือกในแบบทดสอบแต่ละข้อในเรื่องเทคนิคการวัดผลการเรียนรู้ว่าการกำหนดตัวเลือก ตามธรรมดาตัวเลือกมาจากทำให้โอกาสการเดาน้อยลงการใช้ความคิดมากขึ้น ดังนั้นถ้าเป็นระดับเด็ก ๆ อาจใช้เพียง 3 ตัว เลือก ชั้นประถมศึกษากำหนด 4 ตัวเลือก แต่แบบทดสอบมาตรฐานทั่ว ๆ ไปจะใช้ 4 – 5 ตัวเลือกมากที่สุด จากงานวิจัยถ้ากรณีตัวเลือกวิเคราะห์ แล้วเห็นว่ามีคุณภาพสูง จะใช้ 3 ตัวเลือก 4 ตัวเลือก หรือ 5 ตัวเลือก ก็ได้ ไม่ทำให้คุณภาพของแบบทดสอบแตกต่างกันมาก

การเขียนสะกดคำ

ความหมายของการเขียนสะกดคำ
นักการศึกษาได้ให้ความหมายของการเขียนสะกดคำไว้ดังนี้
เว็บสเตอร์(Webster) กล่าวว่า การเขียนสะกดคำคือศิลปะหรือเทคนิคในการสร้างคำโดยใช้อักษรตามแบบที่สังคมยอมรับ
อดุลย์ ไทรเล็กพิม (2528 : 63) ได้ให้ความหมายของการสะกดคำว่า เป้นการเขียนโดยเรียงลำดับ พยัญชนะ สระ วรรณยุกต์ รวมทั้งตัวสะกดการันต์ ภายในคำหนึ่ง ๆ ได้ถูกต้องตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตสถาน
อรพรรณ ภิญโญภาพ (2529 : 14) ได้อธิบายว่า การเขียนสะกดคำ เป้นการฝึกทักษะการเขียนให้ถูกต้องตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตสถานแก่ผู้เรียน และจะต้องให้ผู้เรียนเข้าใจขบวนการประสมคำ รู้หลักเกณฑ์ที่จะเรียบเรียงลำดับตัวอักษรในคำหนึ่ง ๆ ให้ได้ความหมายที่ต้องการ เพื่อจะนำประโยชน์ไปใช้ในการสื่อสาร
จากความหมายของการเขียนสะกดคำที่กล่าวมาข้างต้น สรุปได้ว่า การเขียนสะกดคำ หมายถึง การเขียนโดยเรียงลำดับพยัญชนะ สระ วรรณยุกต์ และตัวสะกดเป็นคำได้อย่างถูกหลักเกณฑ์ และถูกต้องตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตสถาน เพื่อให้สามารถสื่อความหมายได้ถูกต้อง
ความสำคัญของการเขียนสะกดคำ
การเขียนสะกดคำให้ถูกต้อง มีความสำคัญในเรื่องการสื่อความหมายหากเขียนสะกดผิดพลาด จำทำให้การสื่อความหมายผิดเพี้ยนไป เข้าใจไม่ตรงกัน ความสำคัญของการสะกดคำได้มีนักการศึกษาให้ความหมายสำคัญดังต่อไปนี้
วัฒนา บุรกสิกร ได้กล่าวถึงความสำคัญของการสะกดคำไว้ในเอกสารประกอบคำบรรยายการใช้ภาษาไทยเรื่อง วิธีใช้ภาษาไทยว่า “เรื่องของการเขียน ตัวสะกด เป็นเรื่องสำคัญมากต้องระมัดระวังเป็นที่สุด เพราะการเขียนสะกดผิด นอกจากจะผิดหลักอักขรวิธีแล้ว ยังทำให้สื่อความหมายที่เข้าใจกันไม่ได้อีกด้วย”
บุปผา บุญทิพย์ กล่าวถึงความสัมพันธ์ของการเรียนการสอนสะกดคำในเรื่องความรู้ทั่วไปทางภาษาไทยตอน 2 การใช้ภาษาไทยว่า “การเขียนสะกดคำถือว่าเป็นการสื่อสารด้วยการเขียน ถ้าเขียนสะกดคำผิดพลาด การสื่อสารจะไม่ชัดเจน ผู้รับสารจะไม่เข้าใจ หรือทำให้เข้าใจผิด การเขียนคำให้ถูกต้องตามอักขรวิธีจึงต้องฝึกฝนและระมัดระวังอย่าละเลย”
นิตยา กาญจนะวรรณ, เสาวลักษณ์ อนันตศานต์และ ทิพย์สุเนตร อนัมบุตร กล่าวถึงความสำคัญของการเขียนสะกดคำในเรื่องลักษณะและการใช้ภาษาไทยว่า “การเขีนสะกดคำเป็นเรื่องสำคัญในการสื่อภาษาเขียน ถ้าเขียนผิดย่อมทำให้ความหมายเปลี่ยนแปลงไป
การเขียนสะกดคำเป็นเรื่องสำคัญ ดังที่นักการศึกษาได้กล่าวไว้ข้างต้น ครูจึงควรฝึกให้นักเรียนเขียนสะกดคำให้ถูกต้องเพื่อให้นักเรียนมีทักษะในการเขียน
สาเหตุที่ทำให้เขียนสะกดคำผิด
หน่วยศึกษานิเทศก์ กรมการฝึกหัดครู กระทรวงศึกษาธิการ ได้กล่าวถึงสาเหตุของการเขียนสะกดคำผิดไว้ในคู่มือครูภาษาไทยว่า เขียนสะกดคำผิดเป็นเพราะดังนี้
1) ใช้แนวเทียบผิด
2) ไม่สนใจในการเขียนว่าจะผิดหรือถูก
3) ไม่ได้ศึกษาว่าคำใดเขียนอย่างไรจึงถูก เวลาสงสัยก็ไม่เคยใช้พจนานุกรม จึงไม่มีโอกาส ได้จดจำคำที่ถูกตามพจนานุกรมไว้ใช้
4) มีการแก้ไขภาษาและพจนานุกรมที่ทำให้นักเรียนกำหนดแบบอย่างที่ถูกต้องได้ยาก
5) ขาดการฝึกโดยเฉพาะในการเขียนตามคำบอก
6) เห็นแต่แบบแผนที่ไม่ถูกต้องตลอดเวลา
7) ขาดความรู้ในเรื่องรูปศัพท์เดิม
สุธิวงศ์ พงศ์ไพบูลย์ กล่าวถึงสาเหตุที่ทำให้นักเรียนเขียนสะกดคำไว้ในหลักภาษาไทยว่า
1) เขียนผิดเพราะไม่ทราบความหมายของคำ เช่น ครุภัณฑ์ เขียนเป็น ครุพัน บิณฑบาต เขียนเป็นบิณฑบาตร์ เป็นต้น
2) เขียนผิดเพราะใช้แนวเทียบผิด เช่น จำนง เขียนเป็นจำนงค์ เพราะเทียบกับคำว่า องค์ ดอกจัน เขียนเป็นดอกจันทร์ เพราะเทียบกับคำว่าดวงจันทร์
3) เขียนผิดเพราะออกเสียงผิด เช่น กรวดน้ำ เป็นตรวจน้ำ เพราะออกเสียงอย่างนั้น หยิบหย่ง เป็น หยิบโหย่ง
4) เขียนผิดเราะมีประสบการณ์มาผิด เช่น คำว่าประณีต เขียนเป็นปราณีต เพราะจำมาจากหนังสือพิมพ์
5) เขียนผิดเพราะไม่รู้หลักภาษา เช่น เขียนคำสมาสคำว่าธุรกิจ เป็นธุระกิจ
วิธีสอนการเขียนสะกดคำ
การเขียนสะกดคำ เป็นทักษะที่ต้องอาศัยการสังเกต การจดจำอย่างสม่ำเสมอ ดังนั้น ในการจัดการเรียนการสอนจึงจำเป็นอย่างยิ่งที่ผู้สอนจะต้องคำนึงถึงการจัดกิจกรรมการสอนให้กับนักเรียนในลักษณะแตกต่างกันตามความเหมาะสมกับวัยและความสามารถของนักเรียนแต่ละคน เพื่อให้นักเรียนมีความสนใจและตั้งใจพยายามฝึกฝนทักษะการเขียนให้ดียิ่งขึ้น ในการสร้างแบบฝึกการเขียนสะกดคำยาก จึงต้องอาศัยแนวทางวิธีสอนมาจากเอกสารต่าง ๆ ดังนี้
อัจฉรา ชีวพันธ์ ได้เสนอแนะวีสอนการเขียนสะกดคำในระดับประถมศึกษา ในเรื่อง ศาสตร์ของการสอนภาษาไทยว่า
1) ต้องจัดอย่างมีลำดับขั้นตอน เพื่อช่วยให้นักเรียนเกิดการเรียนรู้ที่ต่อเนื่องเพราะภาษาไทยเป็นทักษะที่จะต้องมีการฝึกฝนให้เกิดความชำนาญสามารถใช้ได้อย่างถูกต้องคล่องแคล่ว ดังนั้นกิจกรรมที่จัดขึ้น จัดให้นักเรียนได้ฝึกทักษะจากสิ่งง่ายไปหายาก
2) ควรจัดให้สอดคล้องและเหมาะสมกับวัย ความสามารถและความต้องการของนักเรียน นักเรียนในระดับประถมศึกษามีความต้องการความสำเร็จครูผู้สอนควรคำนึงถึงการจัดกิจกรรมส่งเสริมให้นักเรียนประสบความสำเร็จมากกว่าล้มเหลว เช่น การจัดแข่งขันเขียนคำศัพท์ ควรจัดกิจกรรมแข่งขันเขียนเป็นหมู่ รู้จักให้ความช่วยเหลือกัน
3) การจัดกิจกรรมการสอนจะต้องให้นักเรียนได้มีส่วนร่วมในการแสดงออกอย่างทั่วถึง เช่นให้นักเรียนออกมาแข่งขันเขียนคำศัพท์ในกระดาน ผู้สอนควรเปิดโอกาสให้นักเรียนได้ผลัดเปลี่ยนหมุนเวียนกันออกมาร่วมกิจกรรม การได้รับโอกาสโดยเท่าเทียมกันจะทำให้เขาได้เสนอแนะวิธีแก้ไขข้อบกพร่องในการเขียนไว้ในคู่มือครูภาษาไทยว่า
(1) แก้ที่ตัวเด็ก
ก. ให้มีโอกาสฝึกทักษะให้มากขึ้น และสม่ำเสมอทั้งในการเขียนตัวสะกด และครูควรจะได้ตรวจตรวจแก้ให้ทุกครั้ง
ข. ให้นักเรียนที่เรียนอ่อนได้รับการช่วยเหลือเป็นพิเศษ ส่วนเด็กที่มีความสามารถก็ควรได้รับการส่งเสริม
(2) แก้ที่สิ่งแวดล้อม
ก. ครูภาษาไทยซึ่งต้องรับผิดชอบโดยตรง ควรมีทัสนคติที่ดีต่อภาษาไทย และเป็นผู้ใฝ่หาความรู้อยู่เสมอ และมีวิธีส่งเสริมให้นักเรียนสนใจ
ข. ครูทุกวิชาให้ความช่วยเหลืออย่างจริงจัง ไม่ปล่อยให้ข้อบกพร่องอันเกี่ยวกับภาษาไทยของนักเรียนผ่านไปโดยไม่ทักท้วง
ค. ครูทุกคนควรเป็นตัวอย่างในการใช้ภาษาไทยที่ถูกต้อง
ง. การใช้หลักสูตร ควรสร้างความสัมพันธ์ระหว่างวิชาภาษาไทยกับวิชาอื่น ทั้งนี้เพื่อให้ใช้ภาษาเป็นประโยชน์ในการเรียนทุกวิชา
บันลือ พฤกษะวัน ได้เสนอแนะกิจกรรมในการสอนเขียนสะกดคำในเรื่องอุปเทศการสอนภาษาไทย ระดับประถมศึกษา แนวบูรณาการทางการสอน สรุปได้ดังนี้
การสอนเขียนแบบให้เห็นรูปคำก่อน การสอนเขียนแบบนี้มุ่งให้เด็กฝึกเขียนคำใหม่ในบทเรียนให้แม่นยำยิ่งขึ้น และยังมุ่งให้เข้าใจความหมายของคำในรูปประโยค ซึ่งจะช่วยให้เกิดประโยชน์ที่ผู้เรียนได้เห็นรูปแบบของประโยค โดยครูเขียนข้อความที่ต้องการจะฝึกโดยมีคำใหม่ในบทเรียนที่เด็กอ่าน หรืออาจใช้วิธีจัดทำเป็นแผนภูมิประสบการณ์ ประมาร 5 – 6 ประโยค แล้วแต่จะเห็นสมควร เช่น ครูเขียนข้อความดังต่อไปนี้
นายอำเภอเป็น(ข้าราชการ)ในอำเภอ
นายอำเภอเป็นคนของรัฐบาล
เขามีหน้าที่ดูแล(ทุกข์สุข)ของ(ประชาชน)
นายอำเภอขอ(ความร่วมมือ)กับข้าราชการทุกฝ่าย
ข้าราชการควร (สนับสนุน)ให้ประชาชน(สามัคคี)กันทุกคนต้องช่วยกันทำความดีเพื่อ(ชาติ) (ศาสนา)และ(พระมหากษัตริย์)ของเรา

การสอนภาษาไทย

ภาษาไทยเป็นภาษาประจำชาติที่มีความสำคัญต่อคนไทยเป็นอย่างยิ่ง ดังพระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ที่ว่า “...ประเทศไทยนั้นมีภาษาของเราเอง ซึ่งต้องหวงแหน...เราโชคดีที่มีภาษาของตนเองแต่โบราณกาลจึงสมควรอย่างยิ่งที่จะรักษาไว้” (2505 : 201)
ภาษาไทยมีความสำคัญต่อการดำรงชีวิตของคนไทยในฐานะที่เป็นวัฒนธรรมประจำชาติและยังเป็นเอกลักษณ์ที่สำคัญ เป็นเครื่องมือในการเสริมสร้างเอกภาพของชาติทำให้เกิดความรู้สึกเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันตลอดจนเป็นเครื่องมือที่ใช้พัฒนาคนในชาติ เพราะการศึกษาเล่าเรียนการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นและการถ่ายทอดความคิดศิลปวิทยาการล้วนต้องใช้ภาษาทั้งสิ้น ดังนั้น ภารกิจของการศึกษาประการหนึ่งก็คือการสอนภาษาไทยให้คนในชาติสามารถติดต่อสื่อสารกันได้อย่างมีประสิทธิภาพและใช้ภาษาไทยเพื่อการพัฒนาความรู้ความสามารถของตนเอง และสามารถสืบทอดมรดกทางภาษาซึ่งเป็นวัฒนธรรมของชาติ มีความชื่นชมที่จะใช้ภาษษไทยได้อย่างูกต้องและมีเจตนคติที่ดีต่อภาษาไทย(ศูนย์พัฒนาหลักสูตร กระทรวงศึกษาธิการ. 2532 : 76) ดังนั้นการศึกษาวิชาภาษาไทยจึงเป็นสิ่งสำคัญสำหรับคนในชาติของเรา ซึ่งวรรณี โสมประยูร (2534 : 28) ได้สรุปความสำคัญของการสอนภาษาไทยไว้ตอนหนึ่งว่า มนุษย์ได้ใช้ทักษะการฟัง พูด อ่านและเขียน เป็นเครื่องมือในการศึกษาความรู้ เพื่อประกอบอาชีพ พัฒนาบุคลิกภาพและสร้างเสริมคุณภาพชีวิตในด้านอื่น ๆ เพราะคนเราได้รับความรู้ ความคิดต่าง ๆ จากการฟัง การอ่าน แล้วการเขียนบันทึกไว้เพื่อพูดหรือเขียนถ่ายทอดให้ผู้อื่นเข้าใจอีกทอดหนึ่ง การเขียนของนักเรียนที่อ่อนภาษาจึงทำให้อ่อนวิชาอื่น ๆ ด้วย
ด้วยความตระหนักถึงความสำคัญของภาษาไทยกระทรวงศึกษาธิการจึงกำหนดให้หลักสูตรประถมศึกษาพุทธศักราช 2521 (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2533) ได้บรรจุวิชาภาษาไทยให้อยู่ในกลุ่มทักษะที่เป็นเครื่องมือการเรียนรู้และได้กำหนดจุดประสงค์ของการสอนภาษาไทยไว้ดังนี้
1. มีทักษะในการฟัง พูด อ่าน และเขียน โดยมีความรู้ความเข้าใจหลักเกณฑ์อันเป็นพื้นฐานของการเรียนภาษา
2. สามารถใช้ภาษาติดต่อทั้งการรับรู้และถ่ายทอดความรู้สึกนึกคิดอย่างมีประสิทธิภาและสัมฤทธิผล
3. สามารถใช้ภาษาได้ถูกต้องเหมาะสมกับกาลเทศะและบุคคลตลอดจนสามารถใช้ภาษาในเชิงสร้างสรรค์ได้
4. มีนิสัยรักการอ่าน รู้จักเลือกหนังสืออ่านและใช้เวลาว่างในการแสวงหาความรู้เพิ่มเติมจากหนังสือ สื่อมวลชน และแหล่งความรู้อื่น ๆ
5. สามารถใช้ประสบการณ์จากการเรียนภาษาไทยมาช่วยในการคิด ตัดสินใจ แก้ปัญหา และวินิจฉัยเหตุการณ์ต่าง ๆ อย่างมีเหตุผล
6. มีความรู้ความเข้าใจและเจตคติที่ถูกต้องต่อการเรียนภาษาไทยและวรรณคดี ทั้งในด้านวัฒนธรรมประจำชาติและการเสริมสร้างความงดงามในชีวิต(กระทรวงศึกษาธิการ. 2535 : 7)
จากจุดประสงค์ของหลักสูตรการเรียนการสอนภาษาไทยมีความมุ่งหมายให้ผู้เรียนได้มีโอกาสพัฒนาการทางภาษาในด้านการฟัง พูด อ่าน เขียน สำหรับด้านการเขียนนั้น การเรียนภาษาไทยจึงควรเน้นสัมฤทธิ์ผลของทักษะการเข้าใจทางภาษา คือ การฟังการอ่านและทักษะการใช้ภาษาคือการ พูดและการเขียน จนสามารถใช้เป็นเครื่องมือให้เกิดความเข้าใจแสวงหาความรู้และมีเหตุผลเพื่อนำไปใช้ในชีวิตประจำวันอันจะนำไปสู่การมีชีวิตที่ผาสุกในสังคม ซึ่งผู้ที่ทำหน้าที่โดยตรงในการสอนภาษาไทยให้เป็นไปตามจุดมุ่งหมายคือ ครูซึ่งควรตระหนักถึงความมุ่งหมายดังกล่าวเพื่อเป็นแนวทางในการจัดการเรียนการสอนสำหรับวิธีการสอนภาษาไทยให้เป็นไปตามจุดมุ่งหมายคือครูซึ่งควรตระหนักถึงความมุ่งหมายดังกล่าวเพื่อเป็นแนวทางในการจัดการเรียนการสอนภาษาไทยขึ้น ทรง จิตปราสาท (2526 : 23 ) ได้กล่าวไว้ว่า มีวิธีการสอนหลายวิธี ครูควรเลือกใช้วิธีใดก็ได้ที่เห็นว่าเหมาะสมและตรงตามความถนัดของครู โดยให้การดำเนินการสอนนั้นทำให้เด็กเรียน ฟัง พูด อ่าน และเขียน ได้ถูกต้องรวดเร็วและสัมพันธ์กัน เรียนด้วยความสนุกสนานเพลิดเพลิน การสอนจะต้องจัดให้มีการสอนครบ 6 ประการดังต่อไปนี้
1. สอนสระ พยัญชนะ ให้บอกชื่อ ออกเสียง และเขียน ให้ถูกต้องจะสอนครบทุกตัวทันทีหรือจะสอนบางตัวโดยเริ่มจากพยัญชนะที่เด็กได้พบก่อนแล้วค่อยเพิ่มขึ้นจนครบทุกตัวแล้วนำมาเรียงลำดับให้ถูกต้องในภายหลังก็ได้
2. สอนคำ ให้อ่าน – เขียน ให้ถูกต้องรู้ความหมาย
3. สอนประโยค ให้อ่าน เขียน ให้ถูกต้องรู้ความหมายและใช้คำเรียงประโยคได้ถูกต้องทั้งในการพูดและการเขียน
4. สอนแจกลูก ให้สามารถจับหลักเกณฑ์วิธีออกเสียงผสมพยัญชนะกับสระ เพื่อนำไปใช้ในการอ่านและเขียนคำที่ต้องการได้
5. สอนฝันให้สามารถจับหลักเกณฑ์วิธีออกเสียง ผันวรรณยุกต์ เพื่อนำไปใช้ในการอ่านและการเขียนคำที่ต้องการได้
6. สอนการใช้ภาษาไทย ให้สามารถใช้ภาษาไทยสื่อความหมายแสดงความคิดเห็น ความรู้สึกทั้งการพูด และการเขียนได้ถูกต้องทั้งสะกดตัวและความหมายได้ดี ตามวัยและระดับชั้นเช่น ในการอภิปราย เล่าเรื่อง แต่งความ จดหมาย เป็นต้น
การจัดการเรียนการสอนภาษาไทยมิได้มุ่งเพียงการอ่านออกเขียนได้แต่เพียงอย่างเดียวเท่านั้น แต่เน้นที่ผลสัมฤทธิ์ของทักษะความเข้าใจภาษา คือการฟังและการอ่าน ทักษะการใช้ภาษาคือการพูดและการเขียน จนสามารถใช้ภาษาเป็นเครื่องมือสื่อความคิด ความเข้าใจ การหาเหตุผล แสวงหาความรู้ได้ด้วยตนเอง เพื่อนำไปใช้ประโยชน์ในชีวิตประจำวันได้ จึงควรยึดแนวการสอนดังนี้
1. การสอนภาษาไทยให้สอดคล้องกับการใช้ภาษาในชีวิตนำภาษาที่ผู้เรียนพบเห็นและใช้อยู่ในสถานที่ต่าง ๆ เช่น ที่บ้านที่โรงเรียน ตลาด ชุมชน ภาษาจากวิทยุ โทรทัศน์ หนังสือพิมพ์เป็นต้น มาเป็นสื่อในการเรียนรู้เพื่อที่ผู้เรียนจำนำความรู้ ทักษะ และเจตคติที่ได้รับๆปใช้ให้เกิดผลสำเร็จในชีวิต
2. สอนทักษะทั้งสี่ ให้สัมพันธ์กันทั้งการฟัง พูด อ่าน และเขียน ซึ่งเป็นกระบวนการการใช้ภาษาที่ถูกต้อง แต่อาจจะแยกย่อยออกฝึกฝนแต่ละทักษะในกรณีการสอนซ่อมเสริมได้
3. ฝึกฝนให้เรียนรู้ด้วยความเข้าใจมากกว่าการท่องจำ เน้นการฝึกฝนจนเกิดความคิดรวบยอดสามารถสรุปหลักเกณฑ์ได้ด้วยตนเอง
4. ฝึกฝนให้ผู้เรียนค้นคว้าหาความรู้และเรียนด้วยตนเองให้มากโดยมีครูคอยแนะนำ ทั้งนี้เพื่อปลูกฝังนิสัยใคร่รู้ ใคร่เรียน และแสวงหาความรู้ด้วยตนเอง
5. จัดกิจกรรมการเรียนการสอนให้สนุกสนาน น่าสนใจเพื่อให้ผู้เรียนเกิดไม่เกิดความเบื่อหน่ายในการฝึกฝนบ่อย ๆ และซ้ำ ๆทั้งยังเป็นการปลูกฝังความรักในการเรียนภาษาไทยอีกด้วย
6. ฝึกให้เป็นคนช่างคิด ช่างสังเกต การใช้ภาษาที่พบเห็นในที่ต่าง ๆ ซึ่งจะช่วยให้เกิดความคิดและมีประสบการณ์กว้างขวางยิ่งขึ้น
7. ในการฝึกทักษะ ถ้าครูพบข้อบกพร่องควรหาสาเหตุและแก้ไขให้ถูกจุดและทันเวลา การสอนซ่อมเสริมเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่งสำหรับผู้ที่อ่อนในทางทักษะ
8. เลือกใช้วิธีที่เหมาะสมหลาย ๆ วิธีตลอดจนการใช้สื่อการเรียนที่มีประสิทธิภาพเพื่อมิให้ผู้เรียนเกิดความเบื่อหน่าย(สุชาดา วัยวุฒิ. 2529:64-65)
ประดินันท์ อุปรนัย (2529 :25) ได้กล่าวถึงการสอนภาษาไทยว่า การสอนภาษาไทยจะไม่มุ่งสอนทักษะใดทักษะหนึ่งเพียงทักษะเดียว แต่จะสอนให้นักเรียนมีโอกาสพัฒนาทักษะทางภาษาทั้ง 4 ด้านไปพร้อม ๆ กันโดยอาจเน้นทักษะใดทักษะหนึ่งในการสอนครั้งหนึ่ง ๆ มากกว่าทักษะอื่น ๆ ได้นอกจากนี้กรมวิชาการ,กระทรวงศึกษาธิการ(2535: ก-จ) ยังได้แนะนำแนวทางการสอนภาษาไทย ระดับประถมศึกษาไว้หลายวิธีดังนี้
1. การสอนภาษาไทยโดยใช้ประสบการณ์ทางภาษา การสอนวิธีนี้เป็นลักษณะของการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนโดยสร้างประสบการณ์ทางภาษาให้แก่เด็ก ให้เด็กได้คิด ฟัง พูด อ่านและเขียน เป็นหลัก มีขั้นตอนในการสอนดังนี้
ขั้นที่ 1 สร้างประสบการณ์ร่วม โดยครูอาจใช้รูปภาพให้นักเรียนดู สนทนาเกี่ยวกับภาพ อ่านหรือเล่าเรื่องให้ฟัง
ขั้นที่ 2 กระตุ้นให้คิด หลังจากฟังเรื่องและดูภาพแล้วครูซักถามโดยใช้คำถามนำให้นักเรียนคิดและอภิปรายร่วมกัน
ขั้นที่ 3 บันทึกข้อความ เมื่อนักเรียนเข้าใจและคิดเรื่องที่ฟังตรงกันแล้วให้นักเรียนเล่าเรื่องที่ฟัง ครูบันทึกข้อความบนกระดานดำ ถ้านักเรียนใช้คำพูดหรือภาผิด ครูแก้ไขให้
ขั้นที่ 4 อ่านข้อความที่บันทึกครูให้นักเรียนฝึกอ่านข้อความที่บันทึกเป็นรายบุคคลและเป็นรายกลุ่มจนคล่อง
ขั้นที่ 5 จัดกิจกรรมส่งเสริมการอ่านและการเขียน เช่น ฝึกอ่านบัตรคำ หรือแถบประโยคเขียนเรื่องราวจากประสบการณ์หรือจากการอ่านหนังสือร่วมกัน
2. การสอนภาษาไทยโดยใช้หนังสือเรียน วิธีสอนนี้ฝึกหนังสือรัยนเป็นหลัก มีขั้นตอนในการสอนดังนี้
ขั้นที่ 1 นำเข้าสู่บทเรียน และทบทวนประสบการณ์พื้นฐานการเรียนแก่ผู้เรียนด้วย เพื่อเชื่อมโยงประสบการณ์เก่ากับประสบการณ์ใหม่ในบทเรียน
ขั้นที่ 2 สอนคำใหม่ทบทวนคำเก่า
ขั้นที่ 3 บอกจุดประสงค์ของการอ่านให้นักเรียนทราบ เช่น อ่านเพื่อเขียนเล่าเรื่อง
ขั้นที่ 4 อ่านในใจและอ่านออกเสียงโดยครูแนะนำวิธีการอ่าน และให้นักเรียนฝึกอ่านออกเสียงเป็นกลุ่มและรายบุคคล ครูแก้ไขข้อบกพร่องในการอ่าน
ขั้นที่ 5 จัดกิจกรรมฝึกฝนทักษะทางภาษา เช่น เกมทางภาษา ทำแบบฝึกหัด และกิจกรรมต่าง ๆ ตามที่ครูกำหนดในคู่มือครู
3. การสอนภาษาไทยโดยใช้วิธีการทางหลักภาษา เป็นการสอนสะกดคำ แจกลูก ผันอักษร โดยเริ่มจากให้เด็กรู้จักเสียงพยัญชนะ สระ และจำรูปพยัญชนะ สระให้ได้เสียก่อนจึงนำมาสะกดคำและแจกลูก มีขั้นตอนการสอนดังนี้
ขั้นที่ 1 ฝึกสะกดคำให้คล่อง
ขั้นที่ 2 สังเกตการวางพยัญชนะ สระขงคำ แล้วฝึกสะกด
ขั้นที่ 3 สอนความหมายของคำโดยใช้ภาพ หรือทำท่าทางประกอบ
ขั้นที่ 4 นำคำที่สะกดแล้วมาอ่านเป็นคำโดยไม่ต้องสะกดคำใดอ่านไม่ได้ให้ใช้การสะกดช่วย โดยให้นักเรียนเขียนตามคำบอกจนจำได้
ขั้นที่ 5 นำคำที่อ่านได้แล้วมาใช้ในสถานการณ์ต่าง ๆ ทั้ง ฟัง พูด อ่านและเขียน โดยเน้นการอ่านและเขียน บ่อย ๆ
4. การสอนภาษาไทยโดยการอ่านหนังสือเป็นรายบุคคล มีขั้นตอนการสอนดังนี้
ขั้นที่ 1 เลือกหนังสือ โดยให้นักเรียนเลือกหนังสือตามความสนใจและความสามารถของแต่ละคน
ขั้นที่ 2 ตั้งจุดมุ่งหมายและวางแผน คือให้นักเรียนตั้งจุดมุ่งหมายในหารอ่าน เช่นอ่านแล้วทำกิจกรรมอะไร จะใช้เวลาอ่านเท่าไร เป็นต้น
ขั้นที่ 3 ปฏิบัติตามแผนที่วางไว้ และนำเสนอผลการอ่านให้ครูฟัง
ขั้นที่ 4 ทำกิจกรรมหลังการอ่าน เช่นเขียนเรื่องย่อ เขียนข้อคิดจากเรื่องที่อ่าน วาดภาพในเรื่อง เขียนคำบรรยายประกอบภาพ
ขั้นที่ 5 เสนอผลงานและประเมินผลงาน
เพื่อให้การสอนภาษาไทยมีประสิทธิภาพมากขึ้น จึงได้ประสบประสานการสอนทั้ง 4 วิธีเข้าด้วยกัน เป็นการสอนภาษาไทยแบบประสมประสาน โดยจัดลำดับการสอนไว้ดังนี้
ขั้นที่ 1 การสอนโดยใช้ประสบการณ์ทางภาษาจากหนังสือเรียน
ขั้นที่ 2 การสอนอ่านในใจจากหนังสือเรียน
ขั้นที่ 3 การสอนสะกดคำจากแบบฝึกในหนังสือเรียน
ขั้นที่ 4 การสอนออกเสียงจากหนังสือเรียน
ขั้นที่ 5 การฝึกการใช้ภาษา
ขั้นที่ 6 การจัดกิจกรรมพัฒนาทักษะทางภาษาและการอ่านเป็นรายบุคคล
ขั้นที่ 7 การสอนซ่อมเสริมจะเห็นได้ว่า การสอนภาษาไทยในระดับประถมศึกษานั้นไม่ว่าจะใช้วิธีการสอน หรือกิจกรรมใดก็ตาม ครูจำเป็นจะต้องฝึกทักษะการฟัง พูด อ่าน และเขียน ให้สัมพันธ์กันไม่ควรแยกเป็นทักษะใดทักษะนึ่งโดยเฉพาะ เพราะการใช้ภาษาในชีวิตประจำวันของนักเรียนจำเป็นต้องใช้ทักษะทั้ง 4 อยู่ตลอดเวลา ฉะนั้นในการเรียนการสอนครูจึงต้องให้นักเรียนได้พัฒนาทักษะเหล่านี้ให้ดีที่สุดเพราะนอกจากทักษะทั้ง 4 จะมีความสัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิดแล้วยังเป็นนพื้นฐานสำคัญของการเรียนวิชาต่าง ๆ และสามารถนำทักษะการใช้ภาษาดังกล่าวไปใช้ในการติดต่อสื่อสารในสังคมไทยได้อย่างมีประสิทธิภาพอีกด้วย

การนำบุคลากรเข้าสู่งาน

ความหมายของการปฐมนิเทศบุคลากร

ธีรวุฒิ ประทุมนพรัตน์ ( 2531 : 53 ) ได้อธิบายความหมายของการปฐมนิเทศบุคลากรว่า การปฐมนิเทศบุคลากร หมายถึง กิจกรรมการนำบุคคลที่ได้รับการคัดเลือกแล้วบรรจุเข้าประจำการในองค์การอย่างหนึ่ง โดยมีวัตถุประสงค์สำคัญที่การช่วยให้บุคลากรปรับตนถูกต้อง ซึ่งเป็นไปตามความคาดหวังขององค์การ มีความรู้เรื่องงานที่จะรับผิดชอบปฏิบัติตลอดจนวิธีปฏิบัติงานภายใต้กฎเกณฑ์ที่องค์การกำหนดขึ้น ทั้งทำความเข้าใจนโยบายขององค์การและเงื่อนไขต่าง ๆ รวมทั้งรู้จักคุ้นเคยกับบุคคลอื่น ๆ ที่ร่วมงานและเกี่ยวข้องเพื่อปฏิบัติต่อกันให้ถูกต้องตลอดเวลาในการทำงาน
ธงชัย สันติวงษ์ ( 2540 : 180 ) ให้ความหมายของการปฐมนิเทศว่า การปฐมนิเทศ หมายถึง กิจกรรมทางด้านการบริหารงานบุคคลที่เกี่ยวข้องกับการพยายามแนะนำพนักงานใหม่ให้รู้จักหน่วยงานและให้รู้จักงานในหน้าที่ที่ต้องทำ ตลอดจนผู้บังคับบัญชาและเพื่อนร่วมงาน

ความสำคัญของการปฐมนิเทศ

ธีรวุฒิ ประทุมนพรัตน์ ( 2539 : 49 ) ได้กล่าวถึงความสำคัญของการปฐมนิเทศเนื่องจากบุคลากรหรือสมาชิกใหม่ขององค์การนั้นมีความแตกต่างกันในด้านความรู้ ความชำนาญ วิธีการแก้ปัญหาและการตัดสินใจ องค์การ หน่วยงานโรงเรียนจึงต้องให้ความสำคัญของการนำบุคลากรเข้าสู่หน่วยงาน ซึ่งความสำคัญของการนำบุคลากรเข้าสู่หน่วยงานโดยการปฐมนิเทศนั้นสามารถสรุปได้ดังนี้
1. ช่วยให้บุคลากรปรับตนเข้ากับกฎหมาย ระเบียบ ข้อบังคับ วัฒนธรรม ประเพณี รู้เป้าหมายหลัก และนโยบายขององค์การและสภาพท้องถิ่น
2. ช่วยให้บุคลากรปรับตนเข้ากับคนอื่น ๆ ได้ในเวลาที่ไม่ช้า ทำให้มีแนวโน้มในการปฏิบัติงาน ร่วมงาน และปฏิบัติงานในความรับผิดชอบได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ธงชัย สันติวงษ์ ( 2540 : 181 ) ได้อธิบายความสำคัญของการนิเทศไว้ดังนี้
เหตุที่ถือว่าการปฐมนิเทศเป็นสิ่งจำเป็นนั้นสาเหตุก็เพราะโดยปกติแล้วองค์การทุกแห่งย่อมเป็นสภาพที่ทำงานแห่งใหม่ของบุคลากร และมักจะมีการเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ ตามสภาพเงื่อนไข วิธีการทำงาน นโยบายและระเบียบปฏิบัติ รวมตลอดถึงโครงสร้างและเนื้อหาของงาน สิ่งเหล่านั้นมักจะแตกต่างกันไปในแต่ละสภาพแวดล้อมและเปลี่ยนแปลงไปเรื่อย ๆ ในทุกองค์การตามเวลา ดังนั้นเพื่อที่จะไม่เป็นปัญหาหลักในเรื่องความไม่เข้าใจจึงจำเป็นต้องให้บุคลากรได้มีโอกาสติดตามสิ่งที่เปลี่ยนแปลงเหล่านี้ และเรื่องที่จะเห็นว่าหาใช่แต่เฉพาะบุคลากรใหม่เท่านั้น แม้บุคลากรเก่าที่เคยทำงานอยู่ก่อน เมื่อเวลาผ่านไปนาน ๆ การปฐมนิเทศก็อาจเป็นสิ่งจำเป็นต้องทำใหม่เช่นเดียวกัน ยิ่งในกรณีของบุคลากรใหม่ย่อมมีทัศนคติและมีลักษณะของตัวเองมาก่อน ความเข้าใจในเรื่องต่าง ๆ ที่เกี่ยวกับงานในหน้าที่ โดยเฉพาะพื้นฐานที่ไม่ตรงกับสภาพที่เป็นอยู่ในหน่วยงานใหม่ของเขา จึงมักจะปรากฏอยู่เสมอว่า บุคลากรใหม่ไม่ได้รับการชี้แจงหรือปฐมนิเทศให้เข้าใจเรื่องที่ควรทราบนั้น เมื่ออยู่ไปอีกระยะหนึ่งในแรก ๆ นั้น ก็จะขัดแย้งทางจิตวิทยาขึ้นจนกลายเป็นการตื่นตระหนก ประหม่าหรือเข้าใจสิ่งต่าง ๆ ผิดไป การปรับตัวจึงเป็นไปไม่ได้ราบรื่น จึงต้องใช้เวลานานในการเข้าใจสิ่งต่าง ๆ ได้ถูกต้อง ด้วยเหตุนี้จึงเป็นเรื่องสำคัญที่ผู้บริหารจะต้องจัดโครงการปฐมนิเทศขึ้นมาเพื่อให้บุคลากรปรับตัวให้เข้ากันได้อย่างดีในระยะแรกนั่นเอง การปฐมนิเทศจึงนับว่าเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง และถึงแม้จะเป็นกิจกรรมส่วนย่อยขั้นตอนหนึ่งก็ตาม แต่โดยข้อเท็จจริง หากพิจารณาในแง่ของจิตวิทยาหรือความนึกคิดแล้ว ผลกระทบของการมิได้มีการปฐมนิเทศนับได้ว่าเป็นเรื่องที่จะก่อให้เกิดผลเสียหายได้มากมายเช่นกัน
ความมุ่งหมายของการปฐมนิเทศ
เนชั่นแนล อินดัสเทรียล คอนเฟอร์เรนท์ บอร์ด ( ธีรวุฒิ ประทุมนพรัตน์. 2531 : 53 : อ้างอิงมาจาก National Industrial Conference Board . 1953 ) ศึกษากระบวนการและโปรแกรมการปฐมนิเทศที่จัดขึ้นในองค์การต่าง ๆ และพบว่ากระบวนการ
และกำหนดการปฐมนิเทศกระทำไปภายใต้จุดประสงค์หลัก 2 ประการ คือ
1. เพื่อสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าขององค์การให้กับบุคคล
2. เพื่อพัฒนาด้านเจตคติที่ดีให้กับบุคลากรในการปฏิบัติงานในองค์การ และจะนำไปสู่ประสิทธิภาพของการทำงานได้
ธีรวุฒิ ประทุมนพรัตน์ ( 2531 : 54 ) ได้ให้ความเห็นต่อไปอีกว่า การจัดกระบวนการและการกำหนดการปฐมนิเทศควรกระทำไปตามวัตถุประสงค์หลัก 2 ลักษณะ คือ
1. เพื่อช่วยให้บุคลากรสามารถปรับตัวให้เข้ากับคนอื่น ๆ ในองค์การได้ดี ภายในเวลาที่ไม่ชักช้า การแนะนำให้รู้จักบุคลากรทุกคนและทุกฝ่าย ที่บุคลากรทำงานเกี่ยวข้องด้วย ทั้งด้านส่วนตัวและหน้าที่รับผิดชอบ มีแนวโน้มจะช่วยได้มาก
2. เพื่อช่วยให้บุคลากรปรับตัวให้เข้ากับสิ่งอื่น เป็นต้นว่า เงื่อนไข กฏหมาย ระเบียบและข้อบังคับต่าง ๆ ที่มุ่งให้บุคลากรปฏิบัติงาน รวมทั้งวัฒนธรรมประเพณี ขององค์การที่เคยปฏิบัติและกำลังปฏิบัติอยู่ การแนะนำให้บุคลากรรู้เป้าหมายหลักและนโยบายขององค์การ การให้บุคลากรได้ศึกษาแฟ้มรวบรวมคำสั่งต่าง ๆ สามารถช่วยให้บุคลากรได้ตระหนักถึงความสำคัญของคำสั่งและข้อตกลงของที่ประชุมและหาทางนำไปสู่การปฏิบัติงานได้ดียิ่งขึ้น
มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ( 2533 : 156 - 157 ) กล่าวถึงวัตถุประสงค์ของการปฐมนิเทศไว้ 3 ประการ คือ
1. เพื่อให้บุคลากรมีความรู้ ความเข้าใจในนโยบายและหน้าที่ของหน่วยงานในองค์การที่ตนทำ
2. เพื่อให้บุคลากรใหม่มีความรู้ความเข้าใจในเรื่องหลักเบื้องต้นที่เกี่ยวกับระเบียบกฏเกณฑ์ข้อบังคับต่าง ๆ ขององค์การ รวมทั้งสิทธิประโยชน์และบริการต่าง ๆ ที่องค์การจัดให้
3. เพื่อสร้างขวัญและสร้างความคุ้นเคยต่อสภาพแวดล้อมในการทำงานในอันที่
จะทำให้บุคลากรใหม่เกิดความสบายใจเป็นการช่วยให้เขาเริ่มต้นที่ดีในการทำงานตามที่ได้รับ
ธงชัย สันติวงษ์ ( 2540 : 182 - 184 ) ได้สรุปวัตถุประสงค์ของการจัด
การปฐมนิเทศไว้ 5 ประการ คือ
1. เพื่อช่วยลดปัญหาที่เกี่ยวกับงบประมาณอันเนื่องจากบุคลากรที่เข้าใหม่ กล่าวคือ ถ้าหากบุคลากรใหม่มิได้มีความเข้าใจเกี่ยวกับงาน ตลอดจนหน่วยงานและสมาชิกเพื่อนร่วมงานแล้วก็ย่อมเป็นปัญหา ทำให้เสียเวลาแก่บุคลากรที่จะต้องค่อย ๆ เรียนรู้ความเป็นไปของสิ่งต่าง ๆ ซึ่งนั่นก็ย่อมหมายถึงการเสียงบประมาณโดยไม่จำเป็น สำหรับระยะแรกของบุคลากรใหม่ในช่วงการเริ่มต้นฝึกงาน การจัดการปฐมนิเทศที่มีประสิทธิภาพ จะช่วยลดงบประมาณได้ในแง่นี้และช่วยให้บุคลากรใหม่ สามารถทำงานเข้าสู่มาตรฐานเทียบเท่ากับคนอื่น ๆได้รวดเร็วขึ้น
2. ช่วยลดปัญหาความกังวลและขจัดการแซวของบุคลากรเก่า ๆ ถ้าหากบุคลากรใหม่มีความกังวลแล้ว ส่วนใหญ่ผลของการกังวลในสิ่งต่าง ๆ มักจะทำให้การปฏิบัติงานล้มเหลวไม่ได้ผลเท่าที่ควร โดยเฉพาะอย่างยิ่งถ้าหากบุคลากรเก่ามิได้มีความช่วยเหลืออย่างจริงใจ หรือมีมิตรที่ดีแต่กลับคอยแหย่หรือก่อกวนหยอกล้อบุคลากรใหม่แล้ว ก็ยิ่งจะมีผลทำให้เกิดความกลัวมากยิ่งขึ้น ซึ่งผลเสียย่อมเกิดสำหรับผู้ที่ต้องไปเผชิญกับสภาพแวดล้อมใหม่และเพื่อนร่วมงานใหม่ ดังนั้น ผู้บังคับบัญชาจึงควรถือเป็นหน้าที่นอกจากจะช่วยลดความกังวลเพื่อให้เข้าใจในสิ่งต่าง ๆ ทั้งข้อมูลที่เกี่ยวกับงานและเพื่อนร่วมงานแล้ว ยังจะต้องคอยดูแลส่งมอบบุคลากรใหม่ ให้มีการรับเพื่อนใหม่เข้าไปในกลุ่มในลักษณะที่ช่วยดูแลระหว่างกันการปฐมนิเทศบุคลากรจึงเท่ากับการช่วยเหลือขจัดปัญหาเหล่านี้ ตลอดจนสามารถช่วยลดความกังวลที่มีอยู่ได้
3. ช่วยลดอัตราบุคลากรลาออก ถ้าบุคลากรมีความเข้าใจว่าตนเองทำงานไม่ค่อยมีประสิทธิภาพมากนัก หรือเป็นที่ไม่พึงปรารถนาแก่เพื่อนร่วมงานหรือหน่วยงาน หรือกลายเป็นส่วนเกิน ซึ่งหากมีความรู้สึกขึ้นในทำนองเช่นนี้เมื่อใดแล้ว วิธีการแก้ไขของเขาก็คือ มักจะคิดลาออก จากการวิเคราะห์ ได้พบสถิติที่แจ้งชัดว่าอัตราลาออกมักสูงในระหว่างระยะแรกของการทำงานและได้จัดการแก้ไขโดยมีการปฐมนิเทศที่มีประสิทธิภาพแล้ว การลาออกในส่วนนี้ก็จะสามารถลดลงได้ ซึ่งก็เท่ากับเป็นการช่วยประหยัดต้นทุนในตัวด้วย ทั้งนี้ เพราะการที่จะรับบุคลากรหนึ่ง ๆ ได้นั้น ทางราชการมักจะต้องเสียค่าใช้จ่ายในการสรรหาและคัดเลือกมาแล้วเป็นจำนวนไม่น้อยทีเดียว อีกทั้งยังเสียเวลาเพื่อการนั้นด้วย
4. ช่วยประหยัดเวลาให้กับหัวหน้างานและเพื่อนร่วมงาน เนื่องจากบุคลากรที่เข้ามาใหม่และที่ได้รับเข้ามาแล้วจะต้องทำงานที่มอบหมายให้เสร็จสิ้น จึงย่อมเป็นเหตุผลโดยตรงที่การดำเนินการช่วยเหลือเขาเป็นสิ่งที่พึงต้องให้อย่างยิ่ง ผู้ที่จะให้ความช่วยเหลือเขาได้อย่างดีคือ เพื่อนร่วมงานและหัวหน้างานซึ่งควรได้ใช้เวลาในการที่จะได้เข้าถึงตัวและช่วยเหลือบุคลากรให้สามารถทำงานได้ตั้งแต่ระยะแรก ในที่นี้การจัดปฐมนิเทศที่ถูกต้องและดีพอ ย่อมจะเท่ากับเป็นส่วนช่วยให้ทุกฝ่ายได้รับประโยชน์ที่ไม่ต้องไปเสียเวลาระหว่างกันอีกในภายหลัง
5. ช่วยให้บุคลากรใหม่ได้มีความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับความคาดหมายต่าง ๆ ต่องาน ตลอดจนมีทัศนคติในทางบวกหรือทางที่ดีต่อองค์การหรือหัวหน้างาน และเพื่อให้มีความเข้าใจในงานที่ทำด้วย บุคลากรใหม่มักจะเรียนรู้ข้อเท็จจริงต่าง ๆ ได้ทันที แต่ระยะแรกเริ่มของการทำงานและเวลาไม่สู้จะนานนัก จะครุ่นคิดในสิ่งเหล่านี้ตลอดเวลาว่างเขาได้ทำให้กับองค์การมากไปหรือน้อยไปอย่างไร บุคลากรแต่ละคนมักจะนำเอาเรื่องต่าง ๆ และงานที่ทำมาเป็นความคิดในทัศนคติของตนเสมอ
จากการวิจัยค้นคว้าที่ทำการศึกษาของ Texas Instrument ได้ชี้ให้เห็นว่า
1. ในไม่กี่วันแรกของการทำงาน ความกังวลและความไม่แน่ใจมักจะปรากฏขึ้นเสมอในระยะดังกล่าว
2. บุคลากรใหม่ส่วนใหญ่มักจะทำงานไปตามขนาดของการชักนำของกลุ่มเพื่อนร่วมงานที่ทำอยู่แล้ว และจะมีความกังวลมากยิ่งขึ้นจากอิทธิพลของกลุ่มเพื่อนร่วมงาน
3. ความกังวลดังกล่าวนี้จะมีผลกระทบการฝึกอบรมที่จะดำเนินการต่อไปด้วย
จากข้อเท็จจริงดังกล่าวนี้ย่อมจะเห็นว่า การปฐมนิเทศเป็นสิ่งจำเป็นและ
สำคัญที่เป็นเครื่องช่วยให้บุคลากรผู้นั้นมีอิสระที่จะมีความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับงานทั้งใน
แง่ความคาดหมายต่าง ๆ เกี่ยวกับงาน ตลอดจนเพื่อให้มีทัศนคติและมีความพอใจในงานที่ทำด้วย ทั้งนี้เพื่อไม่ให้อิทธิพลของกลุ่มมามีส่วนกำหนดความหมายที่เกี่ยวกับงานอย่างผิด ๆ
สรุปได้ว่า ในการนำบุคลากรเข้าสู่องค์การนั้น องค์การจัดการปฐมนิเทศโดยมีจุดมุ่งหมายที่จะช่วยให้บุคลากรสามารถปรับตนใน 3 ลักษณะ คือ ปรับตนเข้ากับระเบียบ กฏ ข้อบังคับต่าง ๆ ที่มี ปรับตนให้เข้ากับคนหรือสมาชิกอื่น ๆ เช่น ผู้บังคับบัญชา เพื่อนร่วมงาน ผู้ที่อยู่ใต้บังคับบัญชาของตน และให้ปรับตนเข้ากับท้องถิ่น

ความรับผิดชอบในการจัดปฐมนิเทศ

การปฐมนิเทศบุคลากรเป็นการเน้นการช่วยเหลือบุคลากรด้านการปรับตน มีความรู้สึกและมีเจตคติที่ดีต่อองค์การ องค์การจึงต้องปฐมนิเทศบุคลากร การกำหนดการปฐมนิเทศบุคลากร กูลิค ได้เสนอแนะไว้ดังนี้
1. การชี้แจงการปฏิบัติงานรายวันของบุคลากร
2. ค่าตอบแทน สวัสดิการ และบริการต่าง ๆ ที่บุคลากรพึงได้รับ
3. นโยบายและการปฏิบัติตามนโยบาย
4. ความปลอดภัยต่าง ๆ
5. ความรู้เรื่ององค์การที่ปฏิบัติงาน และการปฏิบัติตามนโยบายขององค์การให้บรรลุเป้าหมายที่วางไว้
6. ผลผลิตขององค์การหรือผลงาน
7. ความเป็นมาขององค์การและนโยบายต่าง ๆ
ธงชัย สันติวงษ์ ( 2540 : 180 - 182 ) ได้อธิบายถึงความรับผิดชอบในการจัดการปฐมนิเทศว่า โดยปกติแล้วการปฐมนิเทศจะมิใช่ความรับผิดชอบของฝ่ายการบุคลากรเพียงฝ่ายเดียวแล้วมิใช่ความรับผิดชอบของผู้บังคับบัญชาในฝ่ายปฏิบัติฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเท่านั้น หากแต่ว่าทั้งสองกลุ่มจะต้องร่วมมือและช่วยเหลือกันในเรื่องนี้ โดยทั่วไปแล้วหน่วยงานที่ทำหน้าที่ด้านบริหารงานบุคคลจะเป็นผู้รับผิดชอบในการประสานกิจกรรมทางด้านปฐมนิเทศในองค์การ รวมตลอดทั้งการเตรียมรวบรวมเรื่องราวที่เกี่ยวกับสภาพการทำงาน การจ่ายเงินเดือน ค่าจ้าง ตลอดจนผลประโยชน์ต่าง ๆ นอกเหนือจากนี้ผลประโยชน์อื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติงานเป็นส่วนมากนั้น ผู้บังคับบัญชาในสายงานมักจะเป็นผู้กระทำ ในส่วนหลังนี้บทบาทของผู้บังคับบัญชาในหน่วยงานปฏิบัติจะมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อแผนการจัดปฐมนิเทศ แผนการจัดการปฐมนิเทศยังเป็นเรื่องสำคัญที่ผู้บริหารงานในสายการปฏิบัติจะต้องเสียสละเวลาตามสมควร เพื่อที่จะได้บอกเล่าหรือให้ข้อมูลข้อเท็จจริงกับบุคลากรใหม่ในวันแรกของการทำงาน โดยพยายามทำในลักษณะที่เป็นมิตรต่อกัน ซึ่งจะช่วยให้การสื่อความหมายและการเรียนรู้ในการทำปฐมนิเทศนั้นสมบูรณ์ยิ่งขึ้น และการที่ต้องแนะนำบุคลากรเก่าให้รู้จัก
กับบุคลากรใหม่ เพื่อที่จะให้กลุ่มได้มีโอกาสรู้จักสมาชิกที่เข้าใหม่และรับสมาชิกใหม่เข้าในกลุ่มได้อย่างอบอุ่นสรุปได้ว่า เนื้อหาในการปฐมนิเทศนั้นเป็นประเด็นต่อไปนี้
1. เรื่องขององค์การ
2. เรื่องของบุคคล
3. เรื่องกฏและระเบียบการพนักงาน

การวางแผนจัดปฐมนิเทศ

เรื่องสำคัญต่าง ๆ ที่ต้องมีการพิจารณาถึงในการจัดทำปฐมนิเทศ คือ
1. นโยบายการปฐมนิเทศ เพื่อให้การปฐมนิเทศมีประโยชน์อย่างแท้จริงต่อทุกฝ่าย องค์การทุกแห่งควรจะได้พยายามกำหนดนโยบายการปฐมนิเทศให้แน่นอนลงไป โดยการปรึกษา และให้มีส่วนร่วมจากตัวแทนของฝ่ายจัดการและฝ่ายคนงานทั้งสองฝ่าย ทั้งนี้เพื่อจะได้ช่วยกันพิจารณาถึงประเด็นต่าง ๆ แผนการจัดทำปฐมนิเทศควรประกอบด้วยเรื่องอะไรบ้าง ซึ่งนโยบายนี้ควรจะได้มีการทบทวนเป็นครั้งคราวและให้ฝ่ายบริหารระดับสูงเห็นชอบก่อนที่จะได้แจกจ่ายให้ทราบโดยทั่วกัน
2. งบประมาณ มักจะมีมากน้อยต่างกันออกไปแต่ละองค์การ แต่อย่างไรก็ตาม
ที่ถูกที่ควรแล้ว งบประมาณเพื่อการปฐมนิเทศจะต้องมิใช่ถูกจำกัดหรือประหยัดจนกระทั่งได้เฉพาะส่วนน้อยที่ไม่อาจใช้การได้ ซึ่งจะให้ประโยชน์ที่ควรจะได้รับจากการปฐมนิเทศต้องขาดหายไป ต้นทุนค่าใช้จ่ายของการปฐมนิเทศควรจะมีขนาดที่พอเหมาะกับผลที่ได้รับการปฐมนิเทศนั้น ๆ
3. ข้อพิจารณาอื่น ๆ แผนการจัดการปฐมนิเทศที่ดีนั้น ควรจะต้องใช้เวลามากพอสมควร เพื่อจะได้ครอบคลุมถึงเรื่องต่าง ๆ ได้อย่างครบถ้วนในหัวข้อเรื่องที่สำคัญต่อไปนี้ที่สมควรพิจารณา คือ
3.1 เป้าหมายของแผนการปฐมนิเทศ
3.2 ขอบเขต(หรือหัวข้อเรื่อง ) เวลาและช่วงระยะเวลาการทำปฐมนิเทศ
3.3 ระยะเวลาที่จะต้องใช้สำหรับการเตรียมการและดำเนินการปฐมนิเทศ
3.4 หัวข้อที่จะบรรจุไว้ในการปฐมนิเทศ วิธีการจัดโครงเรื่องและวิธีการดำเนินการเสนอเรื่องเหล่านี้ที่จะกระทำให้เข้ากับผู้มาใหม่
3.5 จัดเตรียมทรัพยากรต่าง ๆ เช่น เครื่องใช้ วัสดุ สิ่งอำนวยความสะอาด ตลอดจนบุคคลต่าง ๆ ที่ต้องการและความพร้อมของบุคคลเหล่านั้นที่จะปรึกษาที่จะปลีกตัวมาช่วยงานได้
3.6 คู่มือบุคลากรที่ควรจะประกอบด้วยข้อมูลเกี่ยวกับองค์การและระเบียบที่ควรทราบ
3.7 การปฐมนิเทศทางด้านเทคนิคเกี่ยวกับงานและสังคมเกี่ยวกับผู้ร่วมงาน
3.8 หัวข้อเรื่องที่จะพูดเกี่ยวกับองค์การและที่เกี่ยวกับแผนกและงาน หรือฝ่ายที่ทำ
3.9 การฝึกอบรมเฉพาะเรื่องที่จะต้องกระทำโดยฝ่ายบริหารงานบุคคลและโดยหัวหน้างาน
3.10 ลำดับหัวข้อเรื่องที่เกี่ยวกับการปฐมนิเทศ ทั้งนี้เพื่อให้สะดวกสำหรับที่ฝ่ายการบุคลากรและหัวหน้างานจะได้ใช้ติดตามความเป็นไป
3.11 ความจำเป็นที่จะต้องมีการอบรมหัวหน้างาน และเจ้าหน้าที่ด้านบุคคล
ตลอดจนผู้ที่เกี่ยวข้องที่จะทราบถึงเรื่องราวเทคนิคการปฐมนิเทศ
3.12 ทบทวนข้อผิดพลาดและจุดสำเร็จที่องค์การอื่นได้เคยประสบมาเกี่ยวกับการปฐมนิเทศ
3.13 วิธีการกระตุ้นให้บุคลากรเข้าใหม่ ร่วมถกและถามปัญหาแตกต่างทางด้านพื้นฐานการศึกษา ระดับสติปัญญาและประสบการณ์ทำงานที่มีอยู่แตกต่างกัน

วิธีการจัดโครงการปฐมนิเทศ

ธงชัย สันติวงษ์( 2540 : 185 - 187 ) ได้อธิบายถึงวิธีการจัดการปฐมนิเทศว่าการจัดการโครงการปฐมนิเทศนั้นมีความแตกต่างกันออกไป ในบางกรณีลักษณะการจัดอาจจะกระทำอย่างไม่เป็นทางการ โดยจะกระทำด้วยการบอกกล่าวทางวาจาเท่านั้น แต่ในหลายกรณีที่ถูกต้องกว่านั้น คือ การมีกำหนดเวลาของโครงการปฐมนิเทศที่แน่นอน รวมตลอดทั้งการมีการจัดการอธิบายด้วยลายลักษณ์อักษรหรือแผนภูมิต่าง ๆ
แผนการปฐมนิเทศที่จัดขึ้นอย่างเป็นทางการนั้นส่วนใหญ่มักจะมีการจัดนำชมให้เห็นถึงสภาพแวดล้อมของหน่วยงาน ตลอดจนสิ่งอำนวยความสะดวกต่าง ๆ ถ้าหากมิได้การนำชมจริง ๆ อย่างน้อยก็จะมีการฉายภาพประกอบให้เห็นถึงจุดต่าง ๆ ตลอดจนมีแผนภูมิและรูปของบุคคลที่ดำรงตำแหน่งที่สำคัญที่เกี่ยวข้องกับแผนการปฐมนิเทศที่จัดขึ้นอย่างเป็นทางการนั้น ส่วนใหญ่มักจะครอบคลุมถึงหัวข้อต่อไปนี้ คือ
1. ประวัติขององค์การและนโยบายทั่วไปขององค์การ
2. รายละเอียดเกี่ยวกับภารกิจและหน้าที่รับผิดชอบ
3. ลักษณะการจัดองค์การของหน่วยงาน
4. ระบบการรักษาความปลอดภัย ตลอดจนกฏ ข้อบังคับและระเบียบต่าง ๆ
5. นโยบายที่เกี่ยวกับบุคคลและวิธีการปฏิบัติทางด้านการบริหารงานบุคคล
6. การจัดสวัสดิการและประโยชน์เกื้อกูล
7. สิ่งที่ต้องทำเป็นประจำและระเบียบที่จะต้องปฏิบัติแต่ละวัน
ในการดำเนินการตามข้อต่าง ๆ เหล่านี้ วิธีดำเนินการอาจจะจัดให้แตกต่างออกไปในบางหน่วยงาน ได้มีการจัดทำเป็นคู่มือประกอบ แต่วิธีนี้ก็ไม่ได้ผลมากนัก ที่ได้มีการศึกษาเรื่องราวที่เกี่ยวกับปฐมนิเทศพบว่า การปฐมนิเทศโดยจัดให้มีการแสดงข้อมูลก่อน แล้วหลังจากนั้นจึงค่อยแจกจ่ายเอกสารตามในภายหลัง ทั้งนี้เพื่อที่จะให้พนักงานที่เข้ามาใหม่นั้นต้องจมอยู่กับข้อมูลต่าง ๆ ที่มีมากจนเกินไป วิธีการจัดปฐมนิเทศโดยการกระทำด้วยการบรรยายแล้วจึงค่อยแจกจ่ายเอกสารนั้นจึงเป็นวิธีที่นิยมใช้กันโดยทั่วไป
สำหรับแนวทางในการดำเนินการปฐมนิเทศบุคลากรนั้น ลำดับของเรื่องราวควรจะดำเนินการ ดังนี้
1. ในขั้นแรกสุด การปฐมนิเทศควรจะได้นำเอาเรื่องที่จำเป็น และที่ถือเป็นเรื่องที่ต้องรู้มาก่อนให้ทราบเป็นอันดับแรก แล้วจึงนำไปสู่การชี้แจงให้เข้าใจถึงนโยบายขององค์การ
2. ที่ถือว่าเป็นส่วนสำคัญที่สุดของการปฐมนิเทศ คือ เรื่องราวที่เกี่ยวกับคนที่บุคลากรใหม่พึงรู้นั่นก็คือ หัวหน้างานและเพื่อนร่วมงาน และอีกเรื่องที่ควรจะทำความเข้าใจในระยะแรกนี้ก็คือ การที่จะบอกกล่าวแก่บุคลากรใหม่ว่าเขาจะต้องใช้เวลานานเท่าใดในการฝึกหัดทำงานจนกระทั่งได้มาตรฐานที่ต้องการ และพยายามส่งเสริมให้บุคลากรใหม่ได้หมั่นศึกษาหรือถามหรือขอความช่วยเหลือ ตลอดจนขอคำแนะนำเสมอถ้าหากมีความต้องการเกิดขึ้น
3. ควรจะจัดให้บุคลากรใหม่อยู่ในความดูแลหรืออยู่ภายใต้การฝึกฝนของบุคลากรที่ชำนาญงานแล้ว หรือหัวหน้างานในจุดนั้น ๆ โดยตรง ซึ่งย่อมจะช่วยให้เกิดประโยชน์ที่จะมีผู้คอยช่วยตอบคำถามและดูแลอย่างใกล้ชิดในระยะแรกของการปฏิบัติ
4. ภายหลังจากการที่ได้ทำงานในระยะหนึ่ง ควรจะต้องมีการติดตามและคอยกำกับบุคลากรใหม่ให้เข้ากันได้ดียิ่งขึ้นกับเพื่อนร่วมงาน มากกว่าที่จะปล่อยให้ทุกอย่างเสร็จสิ้นไปโดยการแนะนำในวันแรกเพียงครั้งเดียว เป้าหมายในที่นี้ก็คือ การมุ่งหมายพยายามที่จะให้บุคลากรใหม่เหล่านั้นได้ใกล้ชิดสนิทสนมกับเพื่อนร่วมงานและผู้บังคับบัญชาได้อย่างสมบูรณ์มากที่สุด
5. จะต้องมีความคิดอยู่ในใจเสมอว่า จะต้องให้เวลาและโอกาสแก่บุคลากรใหม่อย่างน้อยระยะเวลาหนึ่ง กล่าวคือ ก่อนที่จะหวังผลจากบุคลากรอย่างเต็มที่นั้น ต้องระลึกอยู่เสมอว่าอย่างน้อยก็ให้บุคลากรผู้นั้นได้มีโอกาสสัมผัสเข้าไปถึงแก่นแท้ของงาน และของเพื่อนร่วมงานเสียก่อน

การมอบหมายภารกิจ การบรรจุและการติดตามผลการปฐมนิเทศ

ขั้นตอนสุดท้ายของแผนการจัดปฐมนิเทศ คือ การมอบหมายภารกิจเกี่ยวกับหน้าที่งานให้กับพนักงานใหม่ ณ จุดนี้ผู้บังคับบัญชาของบุคลากรใหม่ย่อมต้องเป็นผู้รับช่วง และดำเนินการตามแผนการปฐมนิเทศต่ออีกระยะหนึ่ง แต่ปัญหาที่ได้จากการค้นพบอย่างหนึ่ง คือ ผู้บังคับบัญชาหรือหัวหน้าหน่วยงานมักจะมีงานยุ่งอยู่ตลอดเวลา แม้จะมีความตั้งใจดีที่จะพยายามช่วยปฐมนิเทศในวันแรก ๆ ของการทำงานก็ตาม แต่ก็มักจะมีปัญหาเรื่องงานมากจนทำให้ต้องละเลยและมิได้ให้ข้อมูลที่เกี่ยวกับงานที่บุคลากรใหม่นั้นมักจะต้องการทราบ เพราะเรื่องที่เกี่ยวข้องกับงานที่จะทำ สิ่งเหล่านี้มักจะปรากฏเป็นปัญหาอยู่เสมอ วิธีการที่จะแน่ใจว่า การปฐมนิเทศได้มีการติดตามกระทำโดยสมบูรณ์ก็คือ การออกแบบหรือการจัดระบบให้มีข้อมูลย้อนกลับ เพื่อที่จะให้เป็นเครื่องมือที่สามารถติดตามแผนการปฐมนิเทศดังกล่าว ซึ่งลักษณะจะเป็นดังนี้ คือ บุคลากรใหม่จะช่วยดูให้ และหลังจากนั้นก็จะช่วยให้ข้อมูลเพิ่มในสิ่งที่อาจจะเป็น สิ่งจำเป็นสำหรับบุคลากรใหม่นั้น การใช้แบบฟอร์มการติดตามผลการปฐมนิเทศ หรือที่เรียกว่า Job Information Form ดังกล่าวนี้ ในที่สุดก็จะให้ผู้บังคับบัญชาและบุคลากรลงนาม
อีกวิธีหนึ่งก็คือ การจัดให้มีการนัดพบระหว่างกลุ่มที่ทำการปฐมนิเทศภายในเดือนแรกเพื่อที่จะได้มีการติดตามผลดูว่า บุคลากรใหม่ได้ปรับตัวกับสภาพแวดล้อมใหม่ได้ดีเพียงใด และเพื่อที่จะได้ประเมินผลการจัดปฐมนิเทศดังกล่าวนี้ด้วย ในที่นี้แบบฟอร์มดังกล่าวจะต้องเข้าใจว่ามิได้มีวตถุประสงค์เพื่อการทดสอบความรู้ หากแต่จะเป็นเครื่องมือสำคัญในการหวังผลที่จะให้เป็นเครื่องช่วยให้มีการยกระดับคุณภาพในกระบวนการให้
สมบูรณ์ยิ่งขึ้น
การบรรจุบุคลากรใหม่ โดยปกติมักจะเป็นเรื่องซึ่งได้กระทำอย่างตรงไปตรงมา กล่าวคือ บุคคลที่รับเข้าใหม่นั้นจะถูกมอบหมายไปยังตำแหน่งงานที่เป็นตำแหน่งที่ต้องการจะรับเข้าไปทำงาน
ในกรณีการคัดเลือกเป็นขั้นตอนงาน ที่แยกออกจากการมอบหมายภารกิจหน้าที่งานเช่นนี้การมอบหมายภารกิจและหน้าที่งานมักจะกระทำโดยการส่งตัวผู้นั้นไปยังผู้บังคับบัญชาสูงสุดในหน่วยงานนั้น

แผนการประเมินผลโครงการปฐมนิเทศ

1. ท่านคิดว่าส่วนใดของโครงการปฐมนิเทศสำคัญที่สุดที่จะทำให้ท่านเข้าใจงานได้ดี (เลือก 1 ข้อ )
ก. ประวัติองค์การ
………………………………………………………………………………….
ข. โอกาสก้าวหน้าในงาน
………………………………………………………………………………
ค. มนุษยสัมพันธ์
…………………………………………………………………………………..
ง. ประโยชน์ตอบแทนต่าง ๆ
…………………………………………………………………………………..
จ. ระเบียบปฏิบัติ สำนักงาน
…………………………………………………………………………………..
ฉ. การอบรมเพื่อให้การเรียนรู้
…………………………………………………………………………………..
ช. การอบรมให้เกิดความชำนาญ
…………………………………………………………………………………..
2. ท่านคิดอย่างไร หลังจากที่ได้ทราบประวัติขององค์การ
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
3. หลังจากที่ได้เห็นโอกาสก้าวหน้าในงานแล้ว ท่านคิดว่าท่านอยากจะทำงานอะไรต่อไปในช่วงเวลา
1 ปี จากนี้
…………………………………………………………………………………..…
…………………………………………………………………………………..…
5 ปี จากนี้
…………………………………………………………………………………..…
…………………………………………………………………………………..…
และถ้าหากยังไม่ตัดสินใจเกี่ยวกับงานในอนาคต ขอให้บอกให้ทราบว่า เราจะช่วยท่านได้อย่างไร
…………………………………………………………………………………..……………………………………………………………………………………..………………………
4. ภายหลังจากที่ได้เข้าร่วมโครงการปฐมนิเทศแล้วท่านรู้สึกดีขึ้นหรือไม่อย่างไรในเรื่องต่อไปนี้
ที่
รายละเอียด
ดีขึ้น
ไม่ดีขึ้น
หมายเหตุ
1.
2.
3.
4.

การับและการแก้ปัญหาในการปฏิบัติงาน
การรับและการแก้ปัญหานอกหน้าที่
เข้าใจปัญหาของหัวหน้างาน
เข้าใจข้อเท็จจริงว่าวิธีการช่วยแก้ปัญหาได้มีอยู่แล้ว



ผลประโยชน์ตอบแทนที่องค์การจัดให้ อะไรสำคัญที่สุดสำหรับท่าน ( ให้ยกมา 5 อย่าง จากลำดับที่ 1 - 5 )
ก. เงินเดือน ช. การลาพักผ่อน
ข. การประกันชีวิต ซ. สหกรณ์ออมทรัพย์
ค. สวัสดิการค่าเช่าบ้าน ฌ. การรักษาพยาบาล
ง. วันหยุด ญ. การอบรม
จ. การลากิจ ลาป่วย ฎ. ความปลอดภัย
ฉ. การศึกษาต่อ
6. การจัดปฐมนิเทศเกี่ยวกับการปฏิบัติงานในตำแหน่งงานที่ได้มีส่วนช่วยท่านเข้าใจงานของท่านหรือไม่
( ) มีส่วนช่วย ( ) ไม่มีส่วนช่วย
7. แต่ละช่วงของการปฐมนิเทศท่านคิดว่าเวลาที่ใช้เหมาะสมหรือไม่
( ) เหมาะสม ( ) ไม่เหมาะสม
8. ท่านประเมินผู้ทำการปฐมนิเทศอย่างไร (ใส่เครื่องหมาย )
( ) ดีเลิศ ( ) ดี ( ) พอใช้ ( ) แย่
บอกเหตุผลด้วย………………………………………………..
9. ท่านได้สนใจต่อการปฐมนิเทศขนาดไหน ( ใส่เครื่องหมาย )
( ) สนใจอย่างมาก ( ) สนใจ ( ) สนใจอย่างผิวเผิน ( ) ไม่ค่อยสนใจ
จะอธิบายเหตุผลได้ไหม………………………………………………..
10. ท่านมีข้อเสนอแนะประการใดบ้าง ที่ช่วยสำหรับปรับปรุงการจัดปฐมนิเทศในครั้งต่อ ๆ ไป
…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………
11. ท่านได้แนะนำเพื่อน ๆ ให้มาทำงานที่นี่ด้วยหรือไม่
( ) แนะนำ ( ) ไม่ได้แนะนำ
ที่เกิดจากการขาดการปฐมนิเทศ

ถ้าหากการปฐมนิเทศขาดหายไปไม่ได้กระทำ หรือกระทำแล้วไม่เกิดผลอย่างใดอย่างหนึ่งมักจะก่อให้เกิดปัญหาในด้านภาวะจิตใจต่อคนงาน กล่าวคือทั้งความมั่นคง ความอบอุ่นและความพึงพอใจต่าง ๆ ของคนงานขาดหายไป ซึ่งมักจะทำให้หน่วยงานเกิดความกังวล ประหม่า ต่อต้าน ตลอดจนลาออกจากงาน
วิธีแก้ไขในเรื่องนี้จึงอยู่ที่การทำความรู้จัก ทำปฐมนิเทศให้ดี โดยมีประสิทธิภาพที่จะช่วยลดความกังวลต่างๆ ที่เป็นปัญหาทางจิตใจของพนักงานที่เข้ามาใหม่เป็นสำคัญ
ปัญหาที่เกิดขึ้นกับบุคลากร ที่เข้ามาใหม่เหล่านี้จากการสัมภาษณ์คำถามโดยละเอียดกับหัวหน้าแผนกคนหนึ่งในบริษัท Texas Interments ในสหรัฐอเมริกาได้พบข้อเท็จจริงเกี่ยวกับบุคลากรใหม่ว่า
v ในวันแรกของการทำงานเป็นวันซึ่งมีแต่ความกระวนกระวายและวางตัวทำตัวไม่ถูก
v ไม่ว่าจะเป็นการทำอะไรก็ตามที่ทำโดยพนักงานใหม่รู้สึกว่าทุกอย่างล้วนแต่จะเป็นการเพิ่มปัญหาความกังวลให้กับเพื่อนร่วมงาน
v ความกังวลนี้จะมีอยู่นานตามสมควรสอดแทรกเข้าไปถึงขั้นตอนของกระบวนการอบรม
v การลาออกของพนักงานทีพึงจะรับเข้าใหม่นั้นปัญหาส่วนใหญ่มักจะเกิดจากความกังวลเป็นสาเหตุสำคัญ
v ผู้ทำงานใหม่มักจะลังเลที่จะซักถามปัญหากับหัวหน้างานของตน
v หัวหน้างานเกือบทุกคนต่างก็ไม่สามารถดำเนินการแก้ไขปัญหาเหล่านี้ให้ลุล่วงไปได้และจากการสัมภาษณ์ถามปัญหากับหัวหน้างานและผู้บริหารระดับกลางต่อไปอีก ก็ได้พบข้อมูลที่สำคัญ ๆ เกี่ยวกับหัวหน้างานเช่นเดียวกัน
v หัวหน้างานเองก็มีปัญหากังวลใจเช่นเดียวกับลูกน้องที่เข้ามาใหม่
v หัวหน้างานจะรู้สึกอึดอัดกับลูกน้องที่เข้าใหม่โดยเฉพาะกับคนที่เข้าใหม่ที่มีความสามารถและรอบรู้อะไรต่ออะไรมาก ๆ
v หัวหน้างานทั้งหลายมักจะตัดการสื่อความที่กระทำลงไปสู่ลูกน้องให้น้อยลงเพื่อจงใจที่จะหลีกเลี่ยงตัวเองให้ถอยห่างออกไป
v หัวหน้างานมักจะปกป้องและบันทอนมิให้มีการสื่อความหรือถามปัญหาขึ้น
v หัวหน้างานจะรู้สึกเหมือนกันอย่างหนึ่งคือหลักการจูงใจที่เรียนมาจากชั้นเรียนนั้นไม่อาจนำมาใช้ได้ในทางปฏิบัติ
ในการแก้ปัญหาดังกล่าวนักวิชาการหลายท่านจึงได้ให้ความสนใจเพื่อที่จะหาทางแก้ไขปัญหาเหล่านี้ให้หมดไป ทางหนึ่งของการแก้ไขก็คือ การให้บุคลากรใหม่เข้าร่วมในรายการสัมมนาซึ่งวิธีการได้กำหนดขึ้นเพื่อพยายามให้สามารถลดความกังวลให้มีน้อยลงซึ่งเรื่องนี้นับว่าได้ผลบ้างตามสมควรที่การทำงานจะมีผลดีขึ้น
วิธีการอีกอย่างหนึ่งก็คือ การจัดเตรียมองค์การให้พร้อมสำหรับบุคลากรใหม่ซึ่งวิธีการก็คือ
ก. การอธิบายให้ผู้เข้าใหม่ได้เข้าใจถึงบทบาทของตนที่จะต้องปฏิบัติ
ข. ขจัดข้อปัญหาที่อาจให้เกิดข้อเกรงกลัวต่อบุคลากรที่ทำงานอยู่เดิม
ค. จัดผู้คอยให้ความช่วยเหลือที่จะรับผิดชอบคอยช่วยพนักงานใหม่ในเรื่องต่าง ๆ ซึ่งโดยวิธีนี้ผลผลิตในระยะแรก ๆ จะเป็นไปด้วยดี
วิธีการอีกอย่างหนึ่งคือ การใช้วิธีการปรับให้กลมกลืนเข้าด้วยกันหรือที่เรียกว่า “ assimilation process “ ซึ่งจะจัดเตรียมโครงการโดยเอาวิธีการต่าง ๆ ประกอบเข้าด้วยกันและจัดทำเป็นแผนระยะยาว มุ่งให้ทั้งสามกลุ่มคือ หัวหน้างานทั้งหลายพนักงานเก่าทั้งหมดและคนเข้าใหม่ให้ประสานปรับตัวให้เข้ากันได้ด้วยขั้นตอนต่าง ๆ กันที่จัดทำขึ้นเพื่อวิเคราะห์ปัญหาและดำเนินการแก้ไขให้ปัญหาต่าง ๆ ลุล่วงไป

ลักษณะที่ชี้ให้เห็นถึงความสำเร็จของแผนการปฐมนิเทศ

ข้อที่ปรากฏ 10 ประการต่อไปนี้ จะเป็นเครื่องชี้ให้เห็นถึงความมีประสิทธิภาพของการปฐมนิเทศ ซึ่งถ้าหากแผนการปฐมนิเทศกระทำได้สำเร็จผลด้วยดี ผลที่ได้ก็ควรจะปรากฏดังนี้
1. บุคลากรใหม่จะรู้สึกมีความมั่นใจ และเกิดความมั่นคงทางใจ
2. บุคลากรเข้าใหม่ได้มีโอกาสพบปะฝ่ายจัดการระดับสูง หัวหน้างานและเพื่อนร่วมงาน
3. มีความเข้าใจในเรื่องทั่วไปขององค์การ เช่น ประวัติ ภารกิจ กรอบหน้าที่รับผิดชอบ
4. ความเข้าใจและรู้ถึงจุดที่จะขอคำแนะนำช่วยเหลือเพื่อที่จะให้งานนั้นเสร็จ
5. ข้อมูลเกี่ยวกับเครื่องใช้ไม้สอยอุปกรณ์ที่มีอยู่และวิธีการดูแลรักษา
6. เข้าใจและคุ้ยเคยกับหน้าที่งานพื้นฐานและความรับผิดชอบ ตลอดจนความสัมพันธ์ของงานที่ทำอยู่กับงานอื่น ๆ และมาตรฐานผลงานที่หัวหน้างานกำหนดไว้และความคาดหมายที่หวังจะได้รับของหัวหน้างานนั้น
7. ความเข้าใจอย่างแจ่มแจ้งเกี่ยวกับเงื่อนไขการว่าจ้างและสภาพการทำงาน
8. ข้อมูลเกี่ยวกับโอกาสต่าง ๆ ที่จะได้รับการอบรมในหน้าที่งาน และโอกาสความก้าวหน้าที่จะได้รับ
9. ความเข้าใจเกี่ยวกับชุมชนแวดล้อมและลูกค้าขององค์การ
10. ความเข้าใจในนโยบายขององค์การ กฏ ระเบียบ ประเพณีและการปฏิบัติในเรื่องต่าง ๆ

การนำบุคคลเข้าสู่หน่วยงาน

การนำบุคคลเข้าสู่องค์การของราชการจะต้องยึดถือเอาระเบียบกฏหมายที่
เกี่ยวข้องหลายฉบับ ซึ่งมีข้าราชการอยู่สองประเภท คือ ข้าราชการครูและข้าราชการพลเรือน การเข้าสู่ระบบข้าราชการต้องผ่านการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการ ซึ่งมีเวลาทดลองเป็นระยะเวลาหกเดือน สำหรับข้าราชการพลเรือน และทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการเป็นเวลาหนึ่งปีสำหรับข้าราชการครู นับตั้งแต่วันที่บรรจุเข้ารับราชการโดยแยกปฏิบัติ ดังนี้

ข้าราชการครู

การประเมินผลการปฏิบัติหน้าที่ราชการ ก.ค. กำหนดแนวปฏิบัติเกี่ยวกับการประเมินผลการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการของข้าราชการครู ตามหนังสือสำนัก ก.ค. ที่ ศธ.1304 (สนร) / ว 4 ลงวันที่ 5 กันยายน 2540 ซึ่งยกเลิกความเดิมของหนังสือสำนักงาน ก.ค. ที่ ศธ. 0504/ว 3 ลงวันที่ 10 มีนาคม 2531 โดยกำหนดให้มีวิธีการและขั้นตอนดังนี้

หลักเกณฑ์และวิธีการ
ในการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการและการประเมินผลการทดลอง
ปฏิบัติหน้าที่ราชการของข้าราชการครู
ด้วย ก.ค. ได้พิจารณาเห็นว่าในการดำเนินการมาตรา 43 แห่งพระราชบัญญัติระเบียบข้าราชการครู พ.ศ. 2523 ประกอบกับกฏ ก.ค. ฉบับที่ 5 (พ.ศ. 2527) ว่าด้วยการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการของข้าราชการครูนั้น ควรให้ข้าราชการครูผู้ได้รับการบรรจุตามมาตรา 36 วรรคแรก และมาตรา 40 มีการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการเป็นระยะเวลาหนึ่งปี และมีการประเมินผลการปฏิบัติงาน ตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่ ก.ค. กำหนดเพื่อให้การทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการมีประสิทธิภาพ ดังนั้น ก.ค. จึงกำหนดหลักเกณฑ์และวิธีการในการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการ ดังนี้
1. หลักเกณฑ์
1.1 ให้ผู้ได้รับการบรรจุเป็นข้าราชการครูตามมาตรา 36 วรรคแรก และ
มาตรา 40 แห่งพระราชบัญญัติระเบียบข้าราชการครู พ.ศ. 2523 ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการหนึ่งปี นับตั้งแต่วันเข้าปฏิบัติหน้าที่ราชการ
1.2 ให้หัวหน้าสถานศึกษาซึ่งเป็นผู้บังคับบัญชาขั้นต้นมอบหมายให้ข้าราชการครูในสถานศึกษานั้นจำนวนหนึ่งคน ทำหน้าที่เป็นพี่เลี้ยงแก่ข้าราชการครูซึ่ง
ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการ เพื่อจะได้ให้ความช่วยเหลือแนะนำ เกี่ยวกับการจัดทำแผนการสอน สื่อการสอน แบบวัดผล และประเมินผล แฟ้มสะสมงาน การปฏิบัติงานและการปฏิบัติตนให้เหมาะสมกับการปฏิบัติวิชาชีพครู
1.3 ให้ข้าราชการครูซึ่งทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการจัดทำแผนการสอน สื่อการสอน แบบวัดผลและประเมินผลและจัดทำข้อมูลเกี่ยวกับนักเรียนที่สอน เพื่อประกอบการสอน และให้มีการบันทึกผลการสอนของวิชาที่สอน
1.4 ให้ข้าราชการครูซึ่งทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการจัดเก็บรวบรวมผลการปฏิบัติงานให้เป็นระบบ โดยจัดเป็นแฟ้มสะสมผลงาน เพื่อประโยชน์ในการปฏิบัติงานและการประเมินผลการปฏิบัติงาน
1.5 ให้คณะกรรมการประเมินผลการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการ โดยใช้แบบประเมินตามที่ ก.ค. กำหนด
1.6 ให้ข้าราชการครูซึ่งทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการได้ประเมินผลการปฏิบัติงานของตนเองตามแบบที่ ก.ค. กำหนด เพื่อเป็นข้อมูลประกอบการพัฒนาตนเองและประกอบการประเมินของคณะกรรมการด้วย
2. วิธีการ
2.1 ให้ผู้มีอำนาจสั่งบรรจุตามมาตรา 42 แห่งพระราชบัญญัติระเบียบข้าราชการครู พ.ศ. 2523 สั่งให้ผู้ซึ่งได้รับการบรรจุเข้ารับราชการเป็นข้าราชการครูตามมาตรา 36 วรรคแรก และตามมาตรา 40 ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการในตำแหน่งที่ได้รับการบรรจุเป็นเวลา 1 ปี นับแต่วันที่เข้าปฏิบัติหน้าที่ราชการเป็นต้นไป
2.2 เมื่อหัวหน้าสถานศึกษาซึ่งเป็นผู้บังคับบัญชาชั้นต้นของข้าราชการครูผู้ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการ ได้รับทราบคำสั่งบรรจุและรับรายงานตัวข้าราชการครูแล้ว ให้หัวหน้าสถานศึกษาแต่งตั้งข้าราชการครูในสถานศึกษานั้นจำนวน 1 คน เป็นพี่เลี้ยงแก่ผู้ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการ เพื่อให้คำปรึกษาแนะนำในการปฏิบัติงานและการปฏิบัติตน ให้เหมาะสมกับการปฏิบัติวิชาชีพครูและให้หัวหน้าสถานศึกษาแต่งตั้งคณะกรรมการขึ้น ประกอบด้วยหัวหน้าสถานศึกษาเป็นประธาน ข้าราชการครูอาวุโส หรือข้าราชการครู จำนวนหนึ่งคน และข้าราชการครูซึ่งเป็นพี่เลี่ยงอีกหนึ่งคนเป็นกรรมการ เพื่อประเมินผลการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการของข้าราชการครู
2.3 ให้ข้าราชการครูซึ่งทำหน้าที่เป็นพี่เลี้ยงให้คำแนะนำ หรือให้ข้อมูลแก่ข้าราชการครูผู้ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการในเรื่องต่าง ๆ รวมทั้งเรื่องการประเมินผลการปฏิบัติงาน และการประสานงานในการพัฒนาแก่ข้าราชการครูผู้ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการ
2.4 ให้คณะกรรมการดำเนินการประเมินผลการปฏิบัติงานเป็นระยะ โดยให้ประเมินผลการปฏิบัติงานสี่ระยะ ระยะละสามเดือน
ในการประเมินผลการปฏิบัติงาน ให้คณะกรรมการแต่ละคนประเมินโดยอิสระ และประชุมสรุปผล
ในการตัดสินของคณะกรรมการประเมินให้ใช้เสียงข้างมากเป็นเกณฑ์
2.5 ให้ข้าราชการครูผู้ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการประเมินตนเองเป็นระยะ ๆ เช่นเดียวกับคณะกรรมการ โดยให้ประเมินตนเองแล้วเสนอคณะกรรมการเพื่อประกอบการพิจารณาด้วย
2.6 เมื่อคณะกรรมการประเมินผลการปฏิบัติงานในแต่ละครั้งแล้ว ให้แจ้งผลสรุปให้ผู้ปฏิบัติหน้าที่ราชการทราบ เพื่อจะได้ปรับปรุงการปฏิบัติงานให้เหมาะสมยิ่งขึ้น
2.7 เมื่อใดที่การทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการครบหนึ่งปี และได้มีการประเมินผลการปฏิบัติงานครบที่กำหนดแล้ว ให้คณะกรรมการแจ้งผู้ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการทราบและหากจะต้องให้มีการปรับปรุงหรือพัฒนาประการใดก็ให้แจ้งให้ทราบด้วย เพื่อข้าราชการครูผู้นั้นจะได้ปรับปรุงหรือพัฒนา
เมื่อได้ดำเนินการเกี่ยวกับการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการเรียบร้อยแล้ว ให้
หัวหน้าสถานศึกษารายงานผู้มีอำนาจสั่งบรรจุตามมาตรา 42 เพื่อรายงาน ก.ค. ตามที่
กำหนดไว้ในกฏ ก.ค. ฉบับที่ 5 (พ.ศ. 2527)
2.8 ในกรณีที่ผู้ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการมีความรู้ความสามารถไม่เหมาะสมหรือมีความประพฤติเสียหายอย่างร้ายแรงไม่สามารถให้รับราชการต่อไปได้ให้หัวหน้าสถานศึกษารายงานผู้มีอำนาจสั่งบรรจุตามมาตรา 42 โดยด่วนเพื่อให้มีการดำเนินการสั่งให้ออกจากราชการต่อไป
2.9 ให้ข้าราชการครูผู้ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการเก็บสำเนาสรุปผลการประเมินผลการปฏิบัติงานของคณะกรรมการและผลการประเมินตนเองไว้ในแฟ้มสะสมงานเพื่อประโยชน์ในการปฏิบัติงานและประเมินผลการปฏิบัติงานในโอกาสต่อไป

ข้าราชการพลเรือน

1. การประเมินผลการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการของข้าราชการพลเรือนสามัญตามกฎ ก.พ.ฉบับที่ 3 ( พ.ศ. 2518 ) ทำการประเมินตลอดระยะเวลา 6 เดือนโดยให้ผู้บังคับ บัญชาจัดพี่เลี้ยงเพื่อให้คำแนะนำปรึกษาแก่ข้าราชการที่ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการ
2. การประเมินผลให้สรุปผลการประเมิน 3 เดือนต่อครั้ง เมื่อทำการประเมินผลแล้วจะต้องแจ้งผลให้ประเมินแก่ข้าราชการผู้ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการทราบหากมีข้อบกพร่องมีสิ่งที่ต้องแก้ไข ปรับปรุง ก็ให้ดำเนินการแก้ไขปรับปรุง
3. แบบประเมินผลการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการ จะได้ประกอบการพิจารณาจัดทำรายงาน แล้วให้รายงานผลการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการ ( ส่งแบบประเมิน ) ให้ผู้บังคับบัญชาตามลำดับจนถึงผู้มีอำนาจสั่งบรรจุ
การรายงานผลการทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการ 2 กรณี คือ
1. รายงานว่าควรให้ข้าราชการที่ทดลองปฏิบัติราชการปฏิบัติราชการในตำแหน่งที่ได้รับการแต่งตั้งต่อไปได้ ( รายงานให้พ้นการทดลอง ) ให้หัวหน้าสถานศึกษารายงานเมื่อข้าราชการผู้ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการได้ทดลองครบ 6 เดือนแล้ว
2. รายงานว่าควรให้ข้าราชการผู้ทดลองออกจากราชการ ( ไม่พ้นการทดลอง )
เพราะมีความประพฤติไม่ดี มีความรู้และความสามารถไม่เหมาะสมกับตำแหน่งที่ได้รับการแต่งตั้ง ให้รายงานทันทีเมื่อมีเหตุไม่เหมาะสม โดยไม่ต้องรอรายงานเมื่อครบ 6 เดือน และการรายงานได้ออกจากราชการที่จะต้องรายงานก่อน 6 เดือนโดยแสดงข้อมูลรายละเอียดเหตุผล ข้อเท็จจริงของความไม่เหมาะสมของข้าราชการผู้ทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการให้ชัดเจนว่าไม่เหมาะสมด้วยเรื่องอะไร อย่างไร
ตามกฎหมาย ข้าราชการผู้ถูกสั่งให้ออกจากราชการในระหว่างทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการ ให้ถือเสมือนว่าผู้นั้นไม่เคยรับราชการมาก่อน ทั้งนี้ ไม่กระทบกระเทือนต่อการปฏิบัติหน่าที่และรับเงินเดือนหรือประโยชน์อื่นใด ซึ่งผู้ถูกสั่งให้ออกจากราชการได้รับไปแล้วเช่น ค่ารักษาพยาบาล ค่าช่วยเหลือบุตร และผู้ที่ถูกสั่งให้ออกจากราชการในระหว่างทดลองปฏิบัติหน้าที่ราชการจะขอบรรจุกลับเข้ารับราชการไม่ได้ การสั่งให้ออกจากราชการตามนัยนี้ ต้องเป็นกรณีที่มีความประพฤติ ความรู้ ความสามารถ ไม่เหมาะสมกับตำแหน่งที่ได้

การประเมินผลการปฏิบัติงานบุคลากร

ความนำ
นการบริหารองค์การหรือหน่วยงานทุกระดับ หน้าที่ความรับผิดชอบที่สำคัญประการหนึ่งของผู้บริหาร คือ การตัดสินใจเกี่ยวกับการแก้ปัญหาของผู้ที่อยู่ใต้บังคับบัญชากล่าวคือถ้าผู้บริหารคนใดมีความสามารถจัดการเกี่ยวกับปัญหาของบุคลากรในองค์การได้ดีเท่าใด สิ่งที่ตามมา คือ ความสำเร็จของการบริหารองค์การหรือหน่วยงานก็จะมีมากขึ้นเท่านั้นในการตัดสินใจเกี่ยวกับปัญหาบุคลากรให้มีประสิทธิภาพนั้น ผู้บริหารต้องอาศัยข้อมูลการปฏิบัติงานของบุคลากรเป็นปัจจัยพื้นฐานที่สำคัญประการหนึ่งที่จะต้องพิจารณา ดังนั้น การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรในองค์การจึงนับว่าเป็นขั้นตอนหนึ่งที่มีความสำคัญและจำเป็นในการบริหารงานบุคลากร ที่ผู้บริหารจะต้องกระทำอย่างเป็นระบบ ต่อเนื่อง และสม่ำเสมอ เพื่อวิเคราะห์ความสามารถและผลการปฏิบัติงานของผู้ที่อยู่ใต้บังคับบัญชาว่าเป็นอย่างไร ข้อมูลที่ได้จากการประเมิลผลการปฏิบัติงานนี้ จะเป็นประโยชน์ในการตัดสินใจด้านต่าง ๆ เช่น การเลื่อนตำแหน่ง การเลื่อนเงินเดือน การโอนย้าย การลดตำแหน่ง การให้ออกจากงาน และ การพัฒนาบุคลากรของสมาชิกในองค์การ
ดังนั้น จึงอาจกล่าวได้ว่าการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร มีความสำคัญต่อการบริหารงานขององค์การเป็นอย่างยิ่ง เพราะนอกจากจะเป็นการช่วยจัดคนให้เหมาะสมกับงานที่ปฏิบัติแล้ว ยังช่วยในการให้ผู้บริหารตัดสินใจดำเนินงานต่าง ๆ อย่างมีหลักเกณฑ์ได้ดียิ่งขึ้นอีกด้วย

ความหมายของการประเมินผลการปฏิบัติงาน

การประเมินผลการปฏิบัติงาน ในภาษาอังกฤษใช้คำต่าง ๆ กัน เช่น
Performance Evaluation , Performance Appraisal , Performance Review , Service Rating , Merit Rating , Employee Appraisal , Staff Appraisal , Performance Rating และ Performance Assessment เป็นต้น (สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครู , 2539 : 75)
ส่วนความหมายของการประเมินผลการปฏิบัติงานนั้น มีหน่วยงานและนักวิชาการได้ให้ความหมายไว้อย่างหลากหลาย เช่น
มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช (2532 : 213) ได้ให้ความหมายของการประเมินผลการปฏิบัติงานว่า หมายถึง การประเมินค่าของบุคคลผู้ปฏิบัติงานอย่างเป็นระบบ ในแง่ของ
ผลการปฏิบัติงานและในแง่ของโอกาสที่จะได้รับการพัฒนา เพื่อให้สามารถปฏิบัติงานให้อยู่ในสภาพปัจจุบันได้ดีขึ้นและระดับสูงขึ้นต่อไป
สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการพลเรือน (2524 : 86) ได้ให้ความหมายว่า การประเมินผลการปฏิบัติงาน คือ วิธีการที่ผู้บังคับบัญชาได้บันทึกและลงความเห็นเกี่ยวกับการปฏิบัติงานของผู้อยู่ใต้บังคับบัญชาในระยะเวลาที่กำหนดไว้ หรือ กล่าวอีกนัยหนึ่งว่า การประเมินผลการปฏิบัติงาน คือ วิธีการที่ประเมินค่าว่าผู้ปฏิบัติงานแต่ละคนมีความสามารถปฏิบัติงานได้เพียงใด โดยพิจารณาจากปริมาณและคุณภาพของงานที่ผู้บังคับบัญชาได้บันทึกไว้ หรือ จากการสังเกตและวินิจฉัยตามระยะเวลาที่กำหนด เพื่อเป็นเครื่องประกอบในการพิจารณาเกี่ยวกับการบริหารงานบุคลากรในด้านต่าง ๆ เช่น การแต่งตั้งบุคลากรเข้าดำรงตำแหน่ง การเลื่อนตำแหน่ง การพิจารณาความดีความชอบประจำปี เป็นต้น
กรมวิชาการ (2535 : 1) ได้ให้ความหมายของการประเมินผลการปฏิบัติงานว่า หมายถึง กระบวนการตรวจสอบการทำงาน ทั้งในช่วงขณะที่กำลังทำงานและในเวลาที่งานเสร็จสิ้นลงแล้ว เพื่อหาข้อสรุปว่า งานที่ทำนั้นได้รับความสำเร็จตามความคาดหวังหรือไม่ มีปัญหาหรืออุปสรรคใดเกิดขึ้นอันเป็นผลทำให้งานไม่สำเร็จตามความคาดหวัง และ จะมีแนวทางแก้ไขอย่างไร เพื่อให้การทำงานเกิดความสำเร็จตามความคาดหวัง หรือใกล้ความคาดหวังมากที่สุด
เสนาะ ติเยาว์ (2525 : 144) ได้ให้ความหมายของการประเมินผลการปฏิบัติงานว่า คือ ระบบที่จัดทำขึ้นเพื่อหาคุณค่าของบุคคลในแง่ของการปฏิบัติงานและสมรรถภาพในการพัฒนาตนเอง
สมพงษ์ เกษมสิน (2516) ได้ให้คำจำกัดความว่า การประเมินผลการปฏิบัติงาน คือ วิธีการที่ใช้ประเมินค่าว่าผู้ปฏิบัติงานแต่ละคนมีความสามารถปฏิบัติงานได้เพียงใด โดยพิจารณาจากปริมาณและคุณภาพของงานที่ผู้บังคับบัญชาได้บันทึกไว้ หรือ จากการสังเกตและวินิจฉัยตามระยะเวลาที่กำหนด เพื่อเป็นเครื่องประกอบการพิจารณาให้ผลประโยชน์ตอบแทนความดีความชอบแก่ผู้ปฏิบัติงานนั้น ๆ
บุญเลิศ ไพรินทร์ (2530) ได้ให้คำจำกัดความไว้ว่า การประเมินผลการปฏิบัติงาน เป็นเครื่องมือหรือวิธีการอย่างหนึ่งในกระบวนการบริหารงานบุคคล เพื่อกระตุ้นหรือก่อให้เกิดความจำเป็นในการบันทึก จดจำ การรายงานสิ่งที่ได้ปฏิบัติจัดทำไปแล้วว่าได้ผลเพียงใด รวมถึงการวัดบุคลิกภาพและคุณลักษณะของบุคคลที่จำเป็นบางประการในการปฏิบัติงานนั้น ๆ ในระยะเวลาหนึ่งที่กำหนดไว้
พยอม วงศ์สารศรี (2532 : 129) กล่าวไว้ว่า การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคคล คือระบบการประเมินผลอันเกี่ยวเนื่องจากการปฏิบัติงานโดยอาศัยหลักเกณฑ์และวิธีการต่าง ๆ อย่างปราศจากอคติใด ๆ ทั้งนี้ เพื่อให้การดำเนินการตัดสินใจ วินิจฉัย ปรับปรุง
ส่งเสริม และ พัฒนาบุคคลให้มีคุณภาพมากยิ่งขึ้นจนเป็นที่พอใจ และ เป็นการเปิดโอกาสให้พนักงานเห็นช่องทางความก้าวหน้าของเขา ซึ่งจะส่งเสริมให้องค์การเจริญเติบโตด้วย
อุทัย หิรัญโต (2531 : 140) ได้อธิบายความหมายของการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคคลว่า คือ การตีราคาหรือคุณค่าการทำงานของบุคคลว่ามีความสามารถในการทำงานได้ดีเพียงใด โดยพิจารณาจากปริมาณและคุณภาพที่กำหนด หรือบันทึกไว้ในเวลาใดเวลาหนึ่ง หรือ กล่าวอีกนัยหนึ่งคือ การที่ผู้บังคับบัญชาได้บันทึกและลงความเห็นเกี่ยวกับการปฏิบัติงานของผู้ใต้บังคับบัญชาว่าอยู่ในขั้นดีหรือเลวอย่างไร มากน้อยแค่ไหน การประเมินจะดำเนินการอย่างมีหลักเกณฑ์ หรือวิธีการทางวิทยาศาสตร์ ผลการประเมินจึงน่าเชื่อถือได้เป็นอันมาก
ธีรวุฒิ ประทุมนพรัตน์ (2531 : 48) ได้อธิบายความหมายของการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรว่า หมายถึง การตีค่าคุณภาพของการปฏิบัติงานโดยเปรียบเทียบกับเกณฑ์ที่กำหนด เพื่อให้ทราบว่าการปฏิบัติงานอยู่ในระดับใด
โรเจอร์ (ฺ Roger Bellows. 1961 : 370) ได้ให้ความหมายของการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรไว้ว่า เป็นการประเมินค่าของบุคคลแต่ละคนในองค์การ โดยทั่วไปจะกระทำโดยผู้บังคับบัญชา หรือผู้ที่อยู่ในตำแหน่งที่ติดตามสังเกตการทำงานของคนเหล่านั้นได้ จะกระทำเป็นระบบและเป็นระยะ ๆ
แม็คเกรเกอร์ (Douglas McGregor , 1960 : 77) ได้กล่าวไว้ว่า การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคคล โดยส่วนใหญ่จะถูกมองว่าเป็นวิธีการอย่างหนึ่งของการบริหารงานบุคคล แต่เมื่อถูกนำมาใช้ในจุดประสงค์ของการบริหารแล้ว กลายเป็นส่วนหนึ่งของกลยุทธการจัดการ เป็นเหตุผลชัดเจนที่ทำให้แต่ละบุคคลนำความพยายามของเขามุ่งสู่เป้าหมายขององค์การ ฝ่ายบริหารจะต้องบอกให้เขารู้ว่าจะต้องทำอะไร และจะต้องวินิจฉัยว่าเขาทำได้ดีแค่ไหน รวมไปถึงการให้รางวัลหรือลงโทษไปตามนั้นอย่างสอดคล้องกัน
คิงสเบอรี่ (Joseph B. Kingsbury , 1957) ได้ให้ความหมายว่า การประเมินผลการปฏิบัติงาน คือ วิธีการที่ผู้บังคับบัญชาได้บันทึกและลงความเห็นเกี่ยวกับการปฏิบัติงานของคนงานในระยะเวลาที่กำหนดไว้
ชรูเดน และ เชอร์แมน (Herbert J. Chruden and Arther W. Sherman Jr.,1981) กล่าวว่า การประเมินผลการปฏิบัติงาน คือการพิจารณาผลงานที่ทำได้ปรียบเทียบกับมาตรฐานที่กำหนดไว้ และในการประเมินผลงานจากบุคคลนั้น นอกจากจะประเมินผลงานด้านปริมาณและคุณภาพของงานที่ทำสำเร็จแล้ว ยังต้องพิจารณาประเมินด้านคุณลักษณะเฉพาะตัวหรือพฤติกรรมของการปฏิบัติงาน เช่น ความซื่อสัตย์ ความขยันหมั่นเพียร ความคิดริเริ่ม ฯลฯ ด้วยเพราะคุณลักษณะเฉพาะตัวเหล่านี้ แม้ไม่ปรากฏเป็นผลงานโดยตรงแต่ก็เป็นสิ่งจำเป็นของการปฏิบัติงานช่วยให้ทำงานประสบความสำเร็จและมีประสิทธิภาพ
บีช (Dale S. Beach , 1970 อ้างใน เริงศักดิ์ ปานเจริญ , 2535) ได้เพิ่มเติมแง่มุมหนึ่งเข้าไปในคำจำกัดความเหล่านั้นว่า การประเมินผลการปฏิบัติงาน คือการประเมินอย่างเป็นระบบของบุคคลแต่ละราย โดยมองที่ผลการทำงานและศักยภาพสำหรับการพัฒนาของเขาด้วย
จากแนวคิดของนักวิชาการที่กล่าวมาข้างต้นนั้น พอจะสรุปได้ว่า การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร หมายถึง การที่ผู้บังคับบัญชาดำเนินการพิจารณาประเมินค่าการปฏิบัติงานของผู้ใต้บังคับบัญชา ทั้งในด้านปริมาณและคุณภาพของงาน โดยเปรียบเทียบกับมาตรฐานการปฏิบัติงานที่กำหนดไว้แล้ว ให้ทราบว่ามีผลการปฏิบัติงานอยู่ในระดับใด รวมไปถึงการประเมินด้านความรู้ (Knowledge) ทัศนคติ (Attitude) พฤติกรรม (Behavior) และงานที่ได้รับมอบหมาย (Results) เพื่อใช้เป็นข้อมูลในการปรับปรุง ส่งเสริม และ พัฒนาการปฏิบัติงานของบุคลากรให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น และ บรรลุตามวัตถุประสงค์ขององค์การนั้น

วัตถุประสงค์ของการประเมินผลการปฏิบัติงาน

ในการบริหารงานไม่ว่าจะเป็นหน่วยงานหรือองค์การเอกชน ราชการ หรือรัฐวิสาหกิจต่าง ๆ จำเป็นต้องกำหนดเป้าหมาย (Goals) หรือวัตถุประสงค์ (Objective) ในการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคคลไว้ให้ชัดเจน อาจจะเน้นที่ผลผลิต หรือ ใช้วิธีจูงใจด้วยผลกำไร หรือด้านมนุษยสัมพันธ์ หน่วยงานที่มีวัตถุประสงค์ด้านมนุษยสัมพันธ์มักจะเน้นการพัฒนาบุคคลเป็นใหญ่ บางหน่วยงานก็ยึดสมรรถนะการผลิตและผลกำไร ซึ่งการประเมินจะต้องสอดคล้องกับวัตถุประสงค์จึงจะทำให้การดำเนินงานของหน่วยงานบรรลุผลสำเร็จได้
เสนาะ ติเยาว์ (2516 : 145) ได้กล่าวถึงวัตถุประสงค์ของการประเมินผลงานว่า การประเมินผลงานอาจกระทำด้วยวัตถุประสงค์ที่แตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับความต้องการของผู้บังคับบัญชา แต่มีวัตถุประสงค์ที่สำคัญ ได้แก่
1. เพื่อพิจารณาความเหมาะสมในด้านเงินเดือน ค่าจ้าง ค่าตอบแทน
2. เพื่อช่วยให้ฝ่ายบริหารมีหลักการในการตัดสินใจ หรือ ระงับข้อขัดแย้ง เมื่อเกิดข้อขัดแย้งหรือความไม่เหมาะสมกับงานขึ้น
3. เพื่อเป็นหลักในการพิจารณาเปลี่ยนแปลงฐานะของคนงานด้วยการ เลื่อนตำแหน่ง เลื่อนขั้น ย้าย หรือให้ออกจากงาน
4. เพื่อให้รู้ว่าพนักงานแต่ละคนมีความแตกต่างกันอย่างไร หากมีการพิจารณาเปรียบเทียบระหว่างพนักงานด้วยกัน จะสามารถตัดสินได้ว่าใครเป็นผู้ที่เหมาะสม
ปราโมทย์ โชติมงคล (2539) ได้กล่าวถึงวัตถุประสงค์ของการประเมินผลการปฏิบัติงาน สรุปได้ดังนี้
1. เพื่อสร้างมาตรฐานที่ดี
2. เพื่อปรับปรุงแก้ไขการทำงานของผู้ปฏิบัติงาน
3. เพื่อกลั่นกรองและตรวจสอบเทคนิคการบริหารงานบุคคล
4. เพื่อเป็นแนวทางในการกำหนดนโยบายการบริหารงานบุคคล เช่น การบรรจุ การแต่งตั้ง การเลื่อนเงินเดือน เลื่อนตำแหน่ง การลงโทษ ฯลฯ
สมาน รังสิโยกฤษฎ์ (2531) และ สมพงศ์ เกษมสิน (2521) มีความเห็นสอดคล้องกันว่าวัตถุประสงค์ของการประเมินผลการปฏิบัติงาน เพื่อนำไปใช้เกี่ยวกับการบริหารงานบุคคล ดังนี้
1. เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาแต่งตั้งบุคคลเข้าปฏิบัติงาน
2. เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาเลื่อนตำแหน่ง
3. เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาปรับปรุงสมรรถภาพของการปฏิบัติงานให้ดีขึ้น
4. เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาเกี่ยวกับการจัดสวัสดิการของผู้ปฏิบัติงาน
5. เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาความดีความชอบประจำปี
6. เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาให้ผู้ปฏิบัติงานที่หย่อนสมรรถภาพและไม่สามารถปรับปรุงแก้ไขตนเองให้ดีขึ้นได้ ให้พ้นจากหน้าที่การงานไป
เชาว์ โรจนแสง (2535 : 225) กล่าวว่า การกำหนดวัตถุประสงค์ในการประเมินผลงาน เพื่อให้ทราบจุดหมายปลายทางของการประเมินผลงานว่า เราจะทำการประเมินผลงานอะไร เพื่ออะไร ทั้งนี้ เพื่อให้การดำเนินงานไปสู่เป้าหมายโดยรวดเร็วและถูกต้อง โดยมีวัตถุประสงค์โดยสรุปดังนี้
1. เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาแต่งตั้งบุคคลเข้าทำงาน
2. เพื่อพิจารณาเลื่อนขั้นเลื่อนตำแหน่ง
3. เพื่อรักษาและเพิ่มพูนผลการปฏิบัติงาน
4. เพื่อพัฒนาบุคลากร
5. เพื่อช่วยให้ผู้บังคับบัญชามีความเข้าใจผู้ใต้บังคับบัญชามากยิ่งขึ้น
6. เพื่อเป็นแนวทางพิจารณาค่าจ้างและเงินเดือน
7. เพื่อเป็นแนวทางพิจารณาเกี่ยวกับสวัสดิการให้แก่ผู้ปฏิบัติงาน
8. เพื่อประกอบการพิจารณาความดีความชอบประจำปี
9. เพื่อประกอบการพิจารณาให้ผู้ปฏิบัติงานพ้นสภาพการปฏิบัติงานได้อย่างถูกต้อง
10. เพื่อใช้ในการวัดประสิทธิผลของโครงการบริหารบุคคล
ชูศักดิ์ เที่ยงตรง (มปป. อ้างใน สำนักงาน ก.ค. , 2539 : 77 - 78) ได้ทำการประมวลวัตถุประสงค์ของการประเมินผลการปฏิบัติงานจากนักวิชาการหลายท่านไว้ ดังนี้
1. เพื่อที่จะหามาตรฐานหรือหลักเกณฑ์สำหรับการปฏิบัติงานของคน ซึ่งเป็นมาตรฐานที่แน่นอนและมีระบบสำหรับการปฏิบัติงานด้านต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับตัวบุคคล ดังนี้
1.1 การเลื่อนตำแหน่ง (Promotion) การประเมินจะช่วยให้ฝ่ายบริหารสามารถคัดเลือกบุคคลที่จะแต่งตั้งให้สู่ตำแหน่งหน้าที่ที่สูงขึ้นได้ และช่วยให้ผู้ปฏิบัติงานแต่ละคนแสดงความสามารถของตนเองออกมาอย่างเต็มที่ ข้อมูลที่ได้จากการประเมินผลจะเป็นประโยชน์ในการพิจารณาเปรียบเทียบว่า ผู้ปฏิบัติงานคนใดมีความสามารถเหมาะสมกว่ากันในการที่จะเลื่อนให้ดำรงตำแหน่งสูงขึ้นไป โดยเป็นไปอย่างยุติธรรม มีเหตุผล มีระบบ เป็นระเบียบแบบแผน ซึ่งใช้ต่อบุคคลในองค์การเดียวกันโดยเสมอหน้าและถ้วนทั่ว เป็นการป้องกันการเล่นพรรคเล่นพวก
1.2 การโอนย้าย ลดขั้น และออกจากงาน (Transfer Demotion and
Discharge) การประเมินผลได้กำหนดหลักเกณฑ์ที่จะตัดสินว่า ผู้ปฏิบัติงานคนใดควรจะเหมาะสมในการทำงานในตำแหน่งใด และคนใดไม่สามารถทำงานที่รับผิดชอบอยู่อย่างเป็นที่พึงพอใจ ผลการประเมินจะชี้ให้เห็นว่าบุคคลผู้ใดมีความรู้ความสามารถ ความชำนาญเหมาะสมที่จะทำงานใด ถ้าปรากฏว่าไม่เหมาะสมกับงานใดเลย ก็อาจให้พ้นจากงานไป
1.3 การเพิ่มเงินเดือน (Salary Increases) การประเมินจะช่วยให้มีมาตรฐานที่ดีในการปรับปรุงอัตราเงินเดือนให้เหมาะสม และได้รับการยอมรับ การประเมินผลมีความสำคัญต่อการกำหนดเงินเดือนค่าจ้างของผู้ปฏิบัติงานมาก เพราะจะวัดให้เห็นว่าใครควรได้รับค่าตอบแทนในการปฏิบัติงานมากกว่าใคร และอยู่ในระดับใดของอัตราเงินเดือนทั้งหมด ซึ่งจะต้องมองที่องค์ประกอบของตำแหน่งหน้าที่ความรับผิดชอบร่วมด้วย เพื่อให้การกำหนดค่าตอบแทนมีความเป็นธรรมและเหมาะสมมาก
ยิ่งขึ้น โดยจะต้องมีลักษณะเป็นการจูงใจมากกว่าบั่นทอนกำลังใจคนที่ปฏิบัติงาน
2. เพื่อใช้เป็นแนวทางในการให้คำแนะนำ ฝึกอบรม และ พัฒนาผู้ปฏิบัติงาน การประเมินชี้ให้เห็นข้อบกพร่องต่าง ๆ ที่ผู้ปฏิบัติงานไม่รู้ เป็นประโยชน์ในการวิเคราะห์ความสามารถของบุคคล ถ้าพบว่ามีจุดอ่อนหรือข้อบกพร่อง ก็จะได้รับการปรับปรุงแก้ไขเพื่อเสริมทักษะและคุณลักษณะที่จำเป็นต่องานในการประเมินนั้นคะแนนที่เป็นบวกและลบของผู้ปฏิบัติงานมีค่าต่อผู้ปฏิบัติงานและผู้บริหาร การรายงานผลการปฏิบัติงานในกำหนดระยะเวลาหนึ่ง ๆ นั้น สามารถใช้เป็นเกณฑ์ในการแนะนำแนวทางและให้คำปรึกษาที่เหมาะสมสำหรับผู้ปฏิบัติงาน ในตอนต้น ๆ การประเมินผลเป็นเพียงเพื่อเป็นแนวทางในการบริหารงานในการคัดเลือกหัวหน้างาน เพื่อเลื่อนตำแหน่งหรือการเพิ่มเงินเดือนแต่ในปัจจุบันนี้ยังใช้เป็นเครื่องมือเพื่อค้นหาความต้องการทางการฝึกอบรมและแนะนำเพื่อช่วยให้คนทุกระดับปรับปรุงการปฏิบัติงานของตน
3. เพื่อที่จะปรับปรุงการควบคุมบังคับบัญชา โดยทำให้ผู้บังคับบัญชาสำนึกในหน้าที่มากยิ่งขึ้น หมายถึง ความต้องการให้ผู้บังคับบัญชาคอยประเมินผลการปฏิบัติงานของผู้ใต้บังคับบัญชา โดยเห็นความจำเป็นที่ต้องสังเกตการปฏิบัติงานของคนงานอย่างใกล้ชิด และนั่นจะช่วยทำให้การประเมินผลการทำงานเป็นไปอย่างเหมาะสมและยุติธรรม ทำให้หัวหน้างานมองเห็นความรับผิดชอบของเขาที่มีต่อผลการปฏิบัติงานของผู้ใต้บังคับบัญชา และพัฒนาความสำเร็จของงานมากยิ่งขึ้น และการประเมินผลสามารถช่วยให้หัวหน้างานทำงานของเขาได้อย่างเป็นผล
4. พัฒนาความสัมพันธ์ระหว่างหัวหน้ากับลูกน้อง ก่อนที่จะมีการประเมินผลการปฏิบัติงาน หัวหน้าและลูกน้องจะต้องร่วมกันกำหนดวัตถุประสงค์ในการปฏิบัติงานมีการตกลงกันในเรื่องผลงานเพื่อให้การประเมินผลเป็นไปตามเป้าหมาย ทำให้หัวหน้าและลูกน้องมีโอกาสได้ปรึกษาแลกเปลี่ยนความคิดเห็นซึ่งกันและกัน ซึ่งเป็นส่วนที่สร้างความสัมพันธ์อันดีระหว่างหัวหน้ากับลูกน้อง การประเมินผลอย่างเป็นทางการตามระยะเวลาที่กำหนด ช่วยให้ผู้บังคับบัญชาสังเกตพฤติกรรมของผู้ปฏิบัติงานได้ ประกอบกับทัศนคติที่ดีของผู้บริหารระดับสูง ช่วยกระตุ้นให้ผู้บังคับบัญชาสนใจในแต่ละบุคคลและช่วยเหลือเขา ถ้ากระบวนการประเมินผลสมบูรณ์ เป็นสิ่งที่ช่วยให้เกิดความเข้าใจอันดีระหว่างหัวหน้างานกับลูกน้อง
5. เพื่อการปรับปรุงแก้ไขระบบวิธีการทำงานและอุปกรณ์ในการทำงาน ในกรณีที่ผลผลิตขององค์การต่ำ ซึ่งมิได้มีสาเหตุมาจากตัวบุคคลผู้ปฏิบัติงาน แต่เป็นเพราะระบบวิธีการทำงานไม่รัดกุม หรืออุปกรณ์เครื่องช่วยไม่ดีพอ จะได้แก้ไขปรับปรุงให้ทันการ เช่น ขั้นตอนในการทำงานมีมากจนเกินไป หรือทางเดินของงานยังไม่เหมาะสม วัสดุเครื่องใช้ต่าง ๆ หมดสภาพการใช้งาน ขาดคุณภาพ เป็นต้น
6. เพื่อปรับปรุงวิธีการเลือกสรรบุคคลเข้าทำงาน หากพบว่าผลงานตกต่ำเนื่องจากผู้ปฏิบัติงานมีความรู้ความสามารถไม่ตรงกับงาน จะได้แก้ไขโดยย้อนกลับไปพิจารณาปรับปรุงการสรรหา และ เลือกสรรบุคคลเข้าทำงาน เช่น ปรับปรุงข้อสอบ วิธีการคัดเลือก ให้ได้คนที่เหมาะสมต่อไป
7.เพื่อกระตุ้นให้ผู้ใต้บังคับบัญชาปฏิบัติงานมากขึ้นเพื่อจะได้รับการประเมินในระดับที่น่าพึงพอใจ ซึ่งเป้าหมายของบุคคลโดยทั่วไปที่ต้องการผลประโยชน์จากการประเมินผลการปฏิบัติงาน ภายหลังจากที่ปฏิบัติงานอย่างเต็มที่แล้ว
8.เพื่อเป็นการประเมินให้เห็นประสิทธิผลโดยส่วนรวมของโครงการพัฒนาการบริหารว่ามีความสำเร็จผลเพียงใดโดยผลรวมของส่วนย่อยจะเป็นตัวชี้ให้เห็นความสำเร็จหรือล้มเหลวขององค์การเป็นอย่างดีเพราะถ้าปรากฏว่าผลจากการประเมินออกมาเป็นที่ไม่น่าพอใจ จะได้หาทางปรับปรุงให้ดีขึ้นต่อไป
จากแนวความคิดของนักการศึกษาดังที่ได้กล่าวมาแล้วจะเห็นว่าการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร มีความสำคัญและจำเป็นที่จะต้องกระทำอย่างเป็นระบบและเป็นทางการ โดยให้ผู้บริหารทุกระดับทำการประเมินพฤติกรรม ความรู้ความสามารถ ทัศนคติ และผลงานของบุคลากรในบังคับบัญชา ทั้งในระหว่างการปฏิบัติงานและสิ้นสุดการปฏิบัติงาน แล้วบันทึกไว้ในแฟ้มประวัติเป็นหลักฐาน โดยใช้หลักเกณฑ์ มาตรฐาน และวิธีการประเมินเดียวกัน จะทำให้เกิดความเป็นธรรมแก่ผู้ถูกประเมินทุกคน สามารถเปรียบเทียบผลการปฏิบัติงานกันได้ และจะช่วยลดช่องว่างที่ก่อให้เกิดปัญหาในการบริหารงานบุคลากร เช่น การคัดเลือกบุคคลที่มีความรู้ความสามารถ ซึ่งสมควรได้รับการเลื่อนขั้น หรือ ได้รับการพัฒนาเพื่อรับงานในตำแหน่งสูงขึ้นได้อย่างถูกต้องเหมาะสม

ความสำคัญของการประเมินผลการปฏิบัติงาน

การประเมินผลงานอาจจะมุ่งที่จะวัดการปฏิบัติงานจริง ๆ หรือมุ่งไปที่การวัดว่าบุคคลนั้นมีแววที่จะก้าวหน้า เลื่อนขั้น เลื่อนตำแหน่งที่มีความรับผิดชอบในระดับสูงขึ้น การประเมินผลงานแต่ละครั้ง ควรเน้นไปที่ผลของการปฏิบัติงานที่ออกมา ว่าได้มาตรฐานตามที่กำหนดไว้หรือไม่ ทั้งในแง่ปริมาณและคุณภาพ รวมทั้งกระบวนการทำงานด้วย ทั้งนี้ ผู้ประเมินจะต้องมีความรู้และทักษะเยี่ยงผู้ประเมินที่ดีด้วย ดังนี้ การประเมินผลการปฏิบัติงานจึงมีความสำคัญต่อการบริหารองค์การเป็นอย่างยิ่ง อาจจะจัดความสำคัญของการประเมินออกเป็น 3 ด้าน คือ
1. ด้านประสิทธิภาพของงานและการพัฒนาองค์การ
1.1 ความสำคัญต่อผู้ปฏิบัติงาน โดยปกติแล้วทุกคนเมื่อปฏิบัติงานไปแล้ว มักจะอยากรู้ว่าสิ่งที่ตนทำไปแล้วนั้นมีผลเป็นอย่างไร ดีหรือไม่ดี มีคุณค่ามากน้อยแค่ไหนในสายตาของผู้บังคับบัญชา เมื่อผลการประเมินออกมาทำให้บุคคลทราบการปฏิบัติงานของตน
จึงต้องปรับปรุงและพัฒนาตนเอง เพื่อให้การทำงานมีประสิทธิภาพที่สูงขึ้น
1.2 ความสำคัญต่อผู้บังคับบัญชา ทั้งนี้ ผู้บังคับบัญชามีความรับผิดชอบในการปฏิบัติงานของผู้ใต้บังคับบัญชา จึงต้องมีการอบรมและพัฒนาบุคคล การควบคุม กำกับ ติดตาม ให้บุคลากรทำงานอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุดและบรรลุเป้าหมายขององค์การ
1.3 ความสำคัญขององค์การ ความสำเร็จขององค์การย่อมมาจากผลการปฏิบัติงานของบุคลากรทุกคนในองค์การ จากการประเมินผลทำให้องค์การทราบว่า ต้องพัฒนา หรือปรับปรุงแก้ไขด้านใดบ้าง เพื่อเป็นแนวทางที่จะช่วยให้องค์การก้าวหน้ายิ่งขึ้น
2. ด้านสัมพันธภาพของบุคลากรกับผู้บังคับบัญชา องค์การโดยทั่วไปเมื่อบุคลากรได้ทราบขอบเขตอำนาจหน้าที่ความรับผิดชอบของตนแล้ว ก็จะพยายามปฏิบัติหน้าที่ของตนให้มีประสิทธิภาพมากที่สุด จนบางครั้งอาจทำให้เกิดช่องว่างระหว่างผู้บังคับบัญชาและผู้ใต้บังคับบัญชาขึ้นได้ การที่องค์การจัดให้มีการประเมินผลการปฏิบัติงานขึ้น ก็เพื่อช่วยให้บุคลากรทั้งสองระดับได้มีปฏิสัมพันธ์กันมากขึ้น
3. ด้านการใช้ข้อมูลในการบริหารองค์การ โดยเฉพาะอย่างยิ่งด้านการพิจารณาความดีความชอบ เช่น การเลื่อนเงินเดือน การเลื่อนตำแหน่ง การแต่งตั้งโยกย้าย เป็นต้น ผู้บริหารจะต้องอาศัยข้อมูลช่วยให้การตัดสินใจเป็นไปอย่างถูกต้องและเหมาะสม ดังนั้น การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร จึงมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งที่จะช่วยให้ในการตัดสินใจของผู้บริหารมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

กระบวนการในการประเมินผลการปฏิบัติงาน

การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรในหน่วยงานหรือองค์การ ไม่ว่าองค์การเอกชน ราชการ หรือรัฐวิสาหกิจ ควรจัดทำอย่างเป็นทางการและเป็นระบบอย่างต่อเนื่อง มีขั้นตอนการดำเนินงาน 5 ขั้น (อุทัย หิรัญโต , 2531 : 141) ดังนี้
1. กำหนดวัตถุประสงค์การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรทุกครั้งจะต้อง
มีการกำหนดวัตถุประสงค์ให้ชัดเจนว่ามีวัตถุประสงค์อย่างไรบ้าง ทั้งนี้ เพื่อให้การประเมินผล
นั้นบรรลุตามวัตถุประสงค์ที่กำหนดไว้ โดยทั่วไปแล้ววัตถุประสงค์ของการประเมินผลบุคลากร จะมีวัตถุประสงค์อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือหลายอย่าง เช่น
1.1 เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาแต่งตั้งบุคลากรในตำแหน่งใหม่
1.2 เพื่อใช้ประกอบการเลื่อนตำแหน่ง
1.3 เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาปรับปรุงสมรรถภาพของผู้ปฏิบัติงานให้ดีขึ้น
1.4 เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาจัดสวัสดิการ
1.5 เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาความดีความชอบ
1.6 เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาให้ผู้ที่หย่อนสมรรถภาพออกจากงานไป
ฯลฯ
2. กำหนดแบบที่ใช้ในการประเมิน เมื่อได้กำหนดวัตถุประสงค์แล้ว ก็จะต้องกำหนดแบบที่จะใช้ในการประเมิน อาจจะใช้แบบที่มีอยู่แล้วหรือสร้างแบบขึ้นมาใหม่ แบบประเมินผลเป็นเครื่องมือที่ใช้บันทึกความเห็นของผู้ประเมิน มีอยู่มากมายหลายแบบ จะเลือกใช้แบบใดก็แล้วแต่ความเหมาะสมของหน่วยงาน แต่ที่นิยมใช้กันมาก เช่น แบบให้คะแนน (Graphic Rating Scales) แบบจัดอันดับ (Ranking) และแบบตรวจสอบรายการ (Checklists)
3. กำหนดตัวผู้ทำการประเมิน โดยปกติแล้วบุคคลที่จะทำหน้าที่ประเมิน คือ ผู้บังคับบัญชาโดยตรงของผู้ที่จะถูกประเมิน ซึ่งเป็นผู้รับผิดชอบต่องานที่ได้มอบหมายให้ผู้ถูกประเมินปฏิบัติ นอกจากนั้นยังมีผู้บังคับบัญชาในระดับสูงขึ้นไปอีก 1 - 2 คน เป็นผู้ลงความเห็นประกอบเพื่อตรวจสอบอีกครั้งหนึ่ง ซึ่งผู้รับผิดชอบในการประเมินผลนี้ต้องได้รับการอบรมหรือชี้แจง หรือ มีความรู้ความเข้าใจในนโยบาย วัตถุประสงค์ หลักการ และ วิธีการประเมินผล ตามแบบประเมินที่กำหนดเป็นอย่างด
4. กำหนดวิธีการประเมินวิธีการประเมินนั้นอาจกำหนดให้ผู้บังคับบัญชาประเมินตามแบบโดยไม่ต้องเผชิญหน้ากับผู้ถูกประเมินหรือเมื่อประเมินเสร็จแล้วอาจทำการสัมภาษณ์ผู้ถูกประเมินเพิ่มเติมด้วยก็ได้ ทั้งนี้ ขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์ของการประเมิน กล่าวคือ ถ้าเป็นการประเมินพฤติกรรมและคุณลักษณะของบุคลากร มักจะมีการสัมภาษณ์ประกอบ รวมทั้งการสังเกตการปฏิบัติงานของผู้ถูกประเมินอย่างใกล้ชิดด้วย การประเมินผลอาจทำได้ทั้งแบบที่ไม่เป็นทางการและแบบเป็นทางการ แบบที่ไม่เป็นทางการคือ การที่ผู้บังคับบัญชาเรียกผู้ที่ถูกประเมินมาชี้แจงรับทราบข้อบกพร่อง ตลอดจนแนวทางการปรับปรุงตัวเอง สำหรับแบบที่เป็นทางการอาจกระทำได้ ดังนี้
4.1การประเมินพฤติกรรม คือประเมินว่าผู้ปฏิบัติงานแต่ละคนมีลักษณะการทำงานอย่างไร
4.2 การประเมินคุณลักษณะ โดยกำหนดคุณลักษณะของผู้ปฏิบัติงานไว้โดยละเอียด เช่น ความรับผิดชอบงาน ความสามารถในการตัดสินใจ ฯลฯ
4.3 การประเมินผลการปฏิบัติงานของแต่ละบุคคลโดยนำมาเปรียบเทียบกัน
4.4 การประเมินผลความก้าวหน้าของงาน
4.5 การประเมินผลโดยตัวผู้ปฏิบัติงานเอง คือ การเปิดโอกาสให้ผู้ปฏิบัติงานได้ประเมินผลงานด้วยตนเองวิธีนี้ต้องอาศัยความซื่อสัตย์สุจริตเป็นอันมากเพราะคนส่วนใหญ่มักจะมีนิสัยเข้าข้างตัวเอง
5. การวิเคราะห์และการนำผลการประเมินไปใช้ประโยชน์ การวิเคราะห์จากแบบประเมินเป็นขั้นตอนสุดท้ายของการประเมิน ผู้ทำการประเมินจะต้องวิเคราะห์ผลเป็นรายบุคคลอย่างละเอียดถี่ถ้วน แล้วบันทึกไว้ในแบบถาวรอีกแบบหนึ่งที่เรียกว่า Performance Record ซึ่งสามารถนำผลการประเมินไปใช้ได้ตามความต้องการ เพราะผลการวิเคราะห์จะบอกให้ทราบถึงผลการปฏิบัติงานของผู้ถูกประเมินว่าดีหรือเลวอย่างไร และ มีอะไรที่ต้องปรับปรุงแก้ไขบ้างผู้ทำหน้าที่ประเมินผลการปฏิบัติงาน
ผู้ที่ทำหน้าที่เป็นผู้ประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรนั้น ไม่จำเป็นว่าจะต้องเป็นผู้บังคับบัญชาเป็นผู้ประเมินเพียงอย่างเดียว อาจจะให้ผู้อื่นทำหน้าที่ประเมินก็ได้ หรือ อาจจะใช้หลายวิธีประกอบกันก็ได้ ซึ่งพอจะสรุปได้ ดังนี้
1. ใช้ผู้บังคับบัญชาโดยตรงเป็นผู้ประเมิน(Immediate Supervisor Rating) วิธีนี้เป็นวิธีที่นิยมใช้กันมากกว่าวิธีอื่นทั้งในภาครัฐและเอกชนโดยผู้บริหารหรือหัวหน้าหน่วยงานเป็นผู้ทำการประเมินผู้ใต้บังคับบัญชาในหน่วยงานนั้น เพราะว่าผู้บริหารหน่วยงานเป็นผู้ที่รับผิดชอบการดำเนินงานหรือการปฏิบัติงานของหน่วยงานนั้นโดยตรง จึงมีความใกล้ชิดและรู้เรื่องเกี่ยวกับการปฏิบัติงานของบุคลากรในบังคับบัญชาเป็นอย่างดีที่สุด
2. ใช้ผู้ร่วมงานที่อยู่ระดับเดียวกันเป็นผู้ประเมิน (Peer Rating) เป็นวิธีที่ให้ผู้ร่วมงานที่อยู่ในระดับเดียวกันเป็นผู้ทำการประเมินการปฏิบัติงานของบุคลากร อันเป็นการประเมินที่สามารถนำมาใช้เสริมกับวิธีแรกได้ แต่ไม่ใช่ใช้แทนกันได้ เหตุผลที่มีการใช้วิธีให้ผู้ร่วมงานในระดับเดียวกันเป็นผู้ประเมินควบคู่กับหัวหน้าหน่วยงาน คือ การประเมินของหัวหน้าหน่วยงานอาจจะไม่สามารถได้ภาพพจน์ที่สมบูรณ์เกี่ยวกับตัวบุคคล โดยเฉพาะหัวหน้างานที่มีผู้ใต้บังคับบัญชาจำนวนมาก ไม่อาจจะทำงานใกล้ชิดกับทุกคนได้ ดังนั้น การใช้ผู้ร่วมงานในระดับเดียวกันซึ่งมีโอกาสทำงานร่วมกันอย่างใกล้ชิด เป็นผู้ประเมินการปฏิบัติงานซึ่งกันและกัน จึงเป็นวิธีที่เปิดเผยข้อมูลได้สมบูรณ์กว่า
3. ใช้คณะกรรมการ (Rating Committees) วิธีนี้เป็นวิธีที่มีการตั้งคณะกรรมการขึ้นมาเพื่อทำการประเมินโดยเฉพาะ คณะกรรมการที่ได้รับการแต่งตั้งขึ้นมานี้ โดยทั่วไปจะประกอบด้วยหัวหน้าหน่วยงานรับผิดชอบโดยตรง และหัวหน้างานที่รับผิดชอบหน่วยงานอื่น ๆ อีกประมาณ 3 - 4 คน โดยมีผู้ประสานงาน ซึ่งทั่วไปจะเป็นผู้จัดการฝ่ายบุคคลอีก 1 คน ประชุมร่วมกันประเมินผลการปฏิบัติงาน เหตุผลที่มีการใช้วิธีนี้ คือ
3.1 ได้คำวิจารณ์เกี่ยวกับตัวบุคคลจากฝ่ายที่ทำให้ผลการประเมินที่เชื่อถือได้ดีกว่า
3.2 ขจัดความลำเอียง ซึ่งอาจเกิดขึ้นได้จากการให้หัวหน้างานโดยตรงประเมินคนเดียว ช่วยให้เกิดความเป็นธรรมแก่ผู้ถูกประเมิน
4. ใช้การประเมินตนเอง (Self - Rating) วิธีนี้เป็นการให้ผู้ที่รับการประเมินเป็นผู้ประเมินตนเอง เพราะเชื่อว่าผู้ถูกประเมินจะสามารถให้ข้อมูลเกี่ยวกับส่วนดี และ ส่วนไม่ดีของตนเองได้ถูกต้อง ตรงตามความเป็นจริงมากกว่าผู้อื่น ในวิธีนี้โดยทั่วไปแล้วผู้ถูกประเมินจะมีแนวโน้มในการประเมินตนเองให้ปรากฏแต่ส่วนที่ดีและในระดับความสามารถที่สูงเสมอ โดยไม่แสดงข้อมูลส่วนตัวที่ไม่ดีของตนให้ปรากฏออกมา ทำให้ได้ผลการประเมินที่ไม่สมบูรณ์ คือ ได้รับข้อมูลแต่ส่วนที่ดีเท่านั้น อย่างไรก็ดี วิธีการให้ผู้ถูกประเมินทำการประเมินตนเองก็มีผลในทางบวกเหมือนกัน โดยเฉพาะเมื่อนำมาใช้ร่วมกับวิธีการประเมินในการบริหารงานโดยมีวัตถุประสงค์ซึ่งผู้ถูกประเมินจะมีส่วนร่วมในการกำหนดเป้าหมายร่วมกับผู้ประเมินคือจะทำให้ผู้ถูกประเมินมีสิ่งจูงใจที่จะทำให้ได้ตามเป้าหมายที่ตนตั้งไว้และเป็นการง่ายสำหรับผู้ประเมินที่จะนำผลนี้มาถกเถียง หรือพิจารณาร่วมกับผู้ถูกประเมินในภายหลัง เพราะมีเกณฑ์ที่แน่นอน
5. การใช้ผู้ใต้บังคับบัญชาเป็นผู้ประเมิน (Subordinates Appraising) วิธีนี้มีแนวคิดที่ว่าผู้ใต้บังคับบัญชาจะเป็นผู้ที่สามารถให้ภาพพจน์เกี่ยวกับตัวผู้บังคับบัญชาได้เป็นอย่างดี เขาจะสามารถให้ข้อมูลได้ว่า ผู้บังคับบัญชาของเขาจะเป็นผู้ที่มีความสามารถในด้านการติดต่อสื่อสารหรือไม่ เคยมอบอำนาจหน้าที่ให้ผู้ใต้บังคับบัญชาบ้างหรือไม่ หรือชอบรวบอำนาจไว้คนเดียว ความสามารถด้านการวางแผน การจัดการ และภาวะผู้นำเป็นอย่างไร เป็นต้น วิธีการนี้นิยมใช้กันมากในสถาบันการศึกษา เช่น การให้นักศึกษาทำการประเมินผลการสอนของอาจารย์ เป็นต้นเมื่อมีการนำวิธีนี้มาใช้ส่วนมากจะทำให้ได้ผลในทางที่พัฒนาขึ้น

คุณสมบัติของผู้ประเมินผลที่ดี

จากคำกล่าวที่ว่า การปฏิบัติงานใด ๆ ก็ตามถ้าได้มอบหมายให้บุคลากรที่มีคุณสมบัติเหมาะสม ย่อมทำให้งานนั้นสำเร็จไปแล้วครึ่งหนึ่ง จากคำกล่าวนี้จะเห็นว่า คุณสมบัติของบุคลากรที่จะปฏิบัติงานนั้น ๆ เป็นสิ่งที่สำคัญที่สุด ดังนั้น ผู้บังคับบัญชาของหน่วยงานจะต้องมีการประเมินผู้ปฏิบัติงานตามระยะเวลาที่กำหนด ในการประเมินที่ให้ได้ผลที่ถูกต้องเหมาะสมนอกจากจะมีเครื่องมือที่ดีแล้ว ผู้ที่ทำหน้าที่เป็นผู้ประเมินก็นับว่าเป็นองค์ประกอบหนึ่งที่มีความสำคัญไม่ยิ่งหย่อนกว่ากัน ดังนั้น ผู้ประเมินที่ดีควรมีคุณสมบัติ ดังนี้
1. มีเชาว์และสติปัญญาดี
2. มีความรู้ความสามารถทางวิชาการ
3. มีอารมณ์มั่นคง
4. มีประสบการณ์ทางสังคมสูง
5. มีความรอบรู้
6. มีความยุติธรรม
7. เข้าใจสถานการณ์ต่าง ๆ

การกำหนดนโยบายการประเมินผลการปฏิบัติงาน

นโยบาย คือ สิ่งที่ให้เป็นแนวทางสำหรับการปฏิบัติงานในองค์การเพื่อให้บรรลุตามวัตถุประสงค์ ซึ่งผู้บริหารและผู้ใต้บังคับบัญชา จะต้องนำไปใช้เป็นกรอบของแนวคิดในการพิจารณาตัดสินใจ การจัดทำแผน จัดทำโครงการและวิธีดำเนินการ ข้อความที่แสดงนโยบายจะต้องกระทัดรัด เข้าใจง่าย ไม่สลับซับซ้อน ผู้ปฏิบัติทุกระดับที่เกี่ยวข้องสามารถเข้าใจง่ายและนำไปปฏิบัติได้ถูกต้อง สวัสดิ์ สายประสิทธิ์ (2539 : 336) กล่าวว่านโยบายที่ดีควรมีลักษณะ ดังนี้ คือ
1. ต้องตั้งอยู่บนรากฐานของหลักการดำเนินงานที่เข้าใจกันดีอยู่แล้ว
2. ต้องตั้งอยู่บนรากฐานของความเป็นจริง
3. ต้องไม่ขัดแย้งกับนโยบายหลักโดยเด็ดขาด
4. ต้องมีลักษณะประสานสัมพันธ์กับนโยบายอื่น
5. ต้องกระทัดรัดเข้าใจง่ายและปรากฏเป็นลายลักษณ์อักษร
6. ต้องมีลักษณะยืดหยุ่นในตัว แต่มีหลักการแน่นอน
7. ต้องมีเหตุผลและครอบคลุมสิ่งที่ประสงค์
ภารกิจของฝ่ายบุคคลมีหน้าที่กำหนดนโยบายเกี่ยวกับงานบุคลากรขององค์การในด้านต่าง ๆ เช่น นโยบายเกี่ยวกับการสรรหาบุคคล (Recruitment and Selection) การฝึกอบรมและพัฒนา (Training and Development) ผลประโยชน์ตอบแทนและบริการต่าง ๆ (Benefit and Service) การบริหารค่าจ้างและเงินเดือน (Wage and Salary
Administration) และ การประเมินผลการปฏิบัติงาน (Performance Appraisal) เป็นต้น
ผู้บริหารขององค์การจะต้องแถลงนโยบายของหน่วยงานให้ทุกคนรับทราบ เพื่อ
ช่วยให้การดำเนินงานตามภารกิจบรรลุตามวัตถุประสงค์ขององค์การโดยเฉพาะอย่างยิ่งนโยบายด้านการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรตัวอย่างของนโยบายบางประการ เช่น
1. เป็นความรับผิดชอบเบื้องต้นของผู้บังคับบัญชาหรือผู้บริหารให้มีการพิจารณาทบทวนผลการปฏิบัติงานของบุคลากรในบังคับบัญชาทุกคน
2. การทบทวนผลการประเมินการปฏิบัติงาน จะต้องดำเนินการเป็นระยะ ๆ ในลักษณะที่สร้างสรรค์ และ ไม่ใช่ลักษณะงานประจำที่ทำให้เสร็จไปวัน ๆ
3. เพื่อให้การวางแผนกำลังคนระยะยาว การสรรหาบุคคล การคัดเลือกบุคคล และจุดประสงค์อื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องดำเนินไปอย่างมีประสิทธิภาพ จึงถือว่าเป็นความจำเป็นที่จะต้องตรวจสอบศักยภาพของบุคลากรในทุกระดับ
4. ถ้าเป็นไปได้การวินิจฉัยร่วมของผู้ประเมินสองคนหรือมากกว่า โดยเจ้าหน้าที่ระดับเหนือกว่าผู้บังคับบัญชาโดยตรงจะนำมาใช้ประเมินผลการปฏิบัติงาน และประเมินศักยภาพของบุคลากร

มาตรการในการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร

เมื่อองค์การกำหนดให้มีการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรผู้ที่ถูกประเมินมักจะคิดว่าผู้ทำหน้าที่ประเมินนั้นเป็นใคร มาจากไหน และ ทำงานอะไร ผู้ประเมินเป็นผู้ให้คะแนนด้านอุปนิสัยใจคอ ลักษณะท่าทาง และ ผลงานที่ปฏิบัติ การพิจารณาไม่ควรเน้นหนักด้านนิสัยใจคอและลักษณะท่าทางมากนัก เพราะเป็นส่วนที่ผู้ประเมินแต่ละคนย่อมให้คะแนนแตกต่างกันไปตามทัศนะของผู้ประเมิน เพื่อให้การประเมินผลงานถูกต้องยิ่งขึ้น พยอมวงศ์สารศรี (2532 : 132) ได้เสนอแนะมาตรการที่จะนำมาพิจารณาในการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรไว้ ดังนี้
1. มาตรฐานของการปฏิบัติงาน ในการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรนั้น ควรมีการกำหนดมาตรฐานการปฏิบัติงาน (Standard of Performance) เพื่อให้ผู้บริหารหรือผู้บังคับบัญชาขององค์การ ใช้เป็นบรรทัดฐานในการวัดผลการปฏิบัติงานของผู้ใต้บังคับบัญชาแต่ละคน ทำให้ทราบได้ว่าผู้ใต้บังคับบัญชาคนใดมีผลการปฏิบัติงานต่ำกว่าเกณฑ์ และต่ำกว่าเกณฑ์ในด้านใดบ้างทำให้ทราบจุดด้อยที่จะต้องปรับปรุงหรือพัฒนาเป็นรายบุคคล และ สามารถเปรียบเทียบผลการปฏิบัติงานของบุคลากรแต่ละคนได้อย่างชัดเจนผู้บริหารจึงควรมีเกณฑ์มาตรฐานการปฏิบัติงานของบุคลากรแต่ละตำแหน่ง ไว้เป็นเครื่องมือในการประเมินผล
การปฏิบัติงานของบุคลากรมาตรฐานการปฏิบัติงานเป็นลักษณะการพรรณนางาน (Job Description) โดยกำหนดรายละเอียดจากภารกิจขององค์การและความต้องการปฏิบัติงานตามภารกิจขององค์การ ทั้งด้านปริมาณและคุณภาพ เช่น การมาทำงาน การตรงต่อเวลา การใช้ความรู้ความสามารถ ความประพฤติปฏิบัติต่าง ๆ เป็นต้น และเกณฑ์มาตรฐานของแต่ละตำแหน่งจะมีความแตกต่างกันไปตามขอบข่ายภารกิจของงาน
2. องค์ประกอบของมาตรฐานการปฏิบัติงาน ในการกำหนดมาตรฐานการปฏิบัติงานนั้น สามารถกำหนดมาตรฐานในรูปขององค์ประกอบหนึ่ง หรือหลาย ๆ
องค์ประกอบ ดังต่อไปนี้
2.1 ในแง่ของปริมาณงานและระยะเวลาการปฏิบัติงาน (Quantity and Timeliness) เป็นการกำหนดมาตรฐานว่าปริมาณงานมากน้อยแค่ไหน และงานแต่ละชิ้นจะต้องใช้เวลาปฏิบัติกี่วัน จึงจะถือว่าเป็นมาตรฐาน
2.2 ในแง่ของคุณภาพ (Quality) เช่น กำหนดมาตรฐานว่าในเดือนหนึ่ง ๆ บุคลากรแต่ละคนจะมาสายได้ไม่เกิน 2 ครั้ง การกำหนดมาตรฐานในแง่คุณภาพจะเป็นการพิจารณาในเรื่องคุณสมบัติอุปนิสัย ความขยันขันแข็ง และความรับผิดชอบของผู้ปฏิบัติงาน ตลอดจนคุณภาพของงานที่ทำด้วยว่ามีความละเอียดรอบคอบเพียงใด
2.3 ในแง่งานสำเร็จได้โดยวิธีใด (Manner of Performance) มักจะกำหนดมาตรฐานเกี่ยวกับกระบวนการ หรือ วิธีการในการปฏิบัติงานว่ามีระบบระเบียบแยบยลเพียงใด
3. วิธีการกำหนดมาตรฐานการปฏิบัติงาน ในการกำหนดมาตรฐานของปฏิบัติ
งานเราอาจใช้วิธีการใดวิธีการหนึ่ง หรือหลาย ๆ วิธีดังต่อไปนี้
3.1กำหนดมาตรฐานโดยอาศัยข้อมูลการปฏิบัติงานที่ผ่านมา(Past Record) มาเป็นแนวทางในการกำหนดเป็นมาตรฐานการปฏิบัติงาน อาจจะปรับให้เพิ่มขึ้นหรือลดลงจากผลงานที่ผ่านมาได้ ทั้งนี้แล้วแต่ความเหมาะสมกับสถานการณ์
3.2 กำหนดโดยอาศัยการเปรียบเทียบ (Comparison Method) โดยอาศัยผลการปฏิบัติงานของบุคลากรอื่นที่ปฏิบัติงานในลักษณะเดียวกันหรือคล้ายคลึงกัน มีคุณวุฒิ อายุ และประสบการณ์ ใกล้เคียงกัน มาเป็นแนวทางในการกำหนดมาตรฐาน
3.3 กำหนดโดยอาศัยการวัดงาน (Work Measurement) เป็นวิธีการกำหนดมาตรฐานโดยอาศัยการศึกษาจากเวลาและวิธีการทำงานของบุคลากรวิธีนี้เหมาะสำหรับงานปฏิบัติการที่มีขั้นตอนการทำงานที่ต่อเนื่องกัน และมีการทำงานที่ซ้ำ ๆ กัน
3.4 กำหนดโดยอาศัยการประมาณการ (Estimation) เป็นการกำหนดมาตรฐานโดยพื้นฐานจากการประมาณการหรืออาศัยเป้าหมายหลักของงาน วิธีนี้เหมาะสำหรับงานวิเคราะห์และงานโดยทั่วไป เพราะมีความยืดหยุ่นปรับปรุงแก้ไขได้ง่าย
4. ลักษณะของมาตรฐานที่ดี ควรมีลักษณะดังต่อไปนี้
4.1 จะต้องดูจากหน้าที่ความรับผิดชอบของตำแหน่งงานนั้น ๆ
4.2 จะต้องมีเกณฑ์ที่ไม่สูงหรือต่ำเกินไปและอยู่ในวิสัยที่บุคลากรสามารถปฏิบัติ ให้บรรลุได้
4.3 จะต้องมีความชัดเจนแสดงไว้แจ่มชัดว่าจำต้องทำดีแค่ไหนจำนวนเท่าไร
4.4 จะต้องได้รับการยอมรับจากผู้บังคับบัญชาและผู้ใต้บังคับบัญชา
4.5 จะต้องมีเกณฑ์ที่สามารถวัดได้
4.6 จะต้องกำหนดระยะเวลาที่จะประเมินให้ชัดเจน
4.7 จะต้องมีการเขียนไว้เป็นลายลักษณ์อักษร
4.8 จะต้องสามารถปรับปรุงเปลี่ยนแปลงได้ตามสภาพที่มีความเหมาะสม

ลักษณะของสิ่งที่จะกำหนดในการประเมินผลการปฏิบัติงาน

ในการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร มีนักวิชาการได้พยายามแสวงหาและสร้างเครื่องมือต่าง ๆขึ้นสำหรับใช้ในการวัดหรือประเมินผลการปฏิบัติงานหากงานที่ต้องการวัดหรือประเมินสามารถกำหนดมาตรฐานที่แน่นอนขึ้นมาได้ ย่อมเป็นการง่ายต่อการวัดและประเมินผลงานบางอย่างไม่สามารถจะประเมินการปฏิบัติงานในรูปผลผลิตได้เพราะเป็นงานที่ต้องอาศัยความคิดริเริ่ม ความวิริยะอุตสาหะเป็นองค์ประกอบ เช่น งานวิจัย งานบริการ ฯลฯ ในกรณีเช่นนี้ย่อมเป็นการยากที่จะตั้งเกณฑ์ขึ้นมาพิจารณา ดังนั้น การประเมินผลการปฏิบัติงานจึงจำเป็นต้องเลือกปัจจัยที่จะนำมาใช้ในการประเมินหรือให้คะแนน เพื่อชี้ให้เห็นความแตกต่างระหว่างบุคคล และ ปัจจัยดังกล่าวจะต้องสอดคล้องกับวัตถุประสงค์ของการประเมินด้วย ชูศักดิ์ เที่ยงตรง (ม.ป.ป.) ได้ให้ความเห็นว่าสิ่งที่จะประเมินควรมีดังนี้
1. เรื่องคุณภาพของงานและความถูกต้องของการปฏิบัติงาน
2. เรื่องปริมาณงาน
3. เรื่องทัศนคติหรือท่าทางและวิธีการปฏิบัติงาน
4. เรื่องระยะเวลาที่ใช้ในการปฏิบัติภาระหน้าที่เฉพาะงานหนึ่ง ๆ
5. เรื่องการตรงต่อเวลากำหนดงานเสร็จและการปฏิบัติงาน
6. เรื่องความสำเร็จสมบูรณ์ของงานในระยะเวลาที่กำหนดไว้
เสนาะ ติเยาว์ (2516 : 185) แยกลักษณะของสิ่งที่จะประเมินออกเป็น 2 ลักษณะใหญ่ ๆ คือ
1. คุณลักษณะและลักษณะนิสัยของบุคคล (Traits and Characteristics)
2. ผลงาน (Contributions)
ชูศักดิ์ เที่ยงตรง (มปป.) ได้กล่าวถึงด้านคุณลักษณะและลักษณะนิสัยบุคคลที่
จะประเมินว่า เพื่อให้เห็นว่าบุคคลนั้นมีความเหมาะสมที่จะเลื่อนชั้น เลื่อนตำแหน่งให้ขึ้นไปหรือไม่การประเมินปัจจัยนี้มีความสำคัญต่อตำแหน่งหน้าที่การบริหารงานอย่างมาก เนื่องจากผู้ที่จะเป็นผู้บริหารจำเป็นต้องมีคุณลักษณะที่สำคัญหลายประการ นอกเหนือจากความสามารถในการปฏิบัติงานแล้ว เป็นต้นว่า ความเป็นผู้นำ มนุษยสัมพันธ์ ความคิดริเริ่ม การรักษาความลับ การอดทนต่อความยากลำบาก ความสามารถในการพูดจาเสนอรายงาน เป็นต้น แต่อย่างไรก็ตาม ในการประเมินจะต้องเน้นที่ผลของงานมากกว่าคุณลักษณะส่วนตัว สำหรับด้านปริมาณและคุณภาพของงาน แบ่งออกเป็น 2 ลักษณะ คือ
1. งานที่สามารถนับได้เป็นหน่วยเป็นชิ้น (Tangible Qualities) ซึ่งสะดวกต่อการประเมิน และเปรียบเทียบว่าดีหรือไม่อย่างไร อยู่ในระดับที่น่าพึงพอใจหรือไม่ เช่น งานพิมพ์ดีด งานรับ-ส่งหนังสือ งานการผลิตสิ่งของที่เป็นชิ้นเป็นอัน เหล่านี้ทำให้สะดวกต่อการประเมินผลงานมากยิ่งขึ้น
2. งานที่ไม่สามารถนับเป็นหน่วยเป็นชิ้น (Intangible Qualities) ไม่สามารถกำหนดออกมาได้ว่า ใครทำได้จำนวนเท่าใด เช่น งานด้านวิชาการ จำเป็นต้องใช้องค์ประกอบอื่นเข้ามาช่วยในการประเมิน เช่น ความรู้ความสามารถ ความประพฤติ การอุทิศเวลาให้กับองค์การ เป็นปัจจัยที่สำคัญที่จะนำมาพิจารณาร่วมกัน โดยการสังเกตและรายงานการทำงานประกอบการประเมิน
ในการประเมินผลการปฏิบัติงาน นอกจากจะพิจารณาปัจจัยที่ควรใช้ในการประเมินแล้ว เพื่อให้การประเมินผลเป็นไปอย่างถูกต้องและเที่ยงธรรม ประพนธ์ จันทร์นุรักษ์ (2521) ได้เสนอหลักการในการประเมินไว้ ดังนี้
1. มีวัตถุประสงค์เฉพาะของการประเมินแต่ละครั้ง (Specific Objective) โดยคำนึงถึงความมุ่งหมายใหญ่ (General Purpose) ของการปฏิบัติงาน เพราะการประเมินเป็นการตรวจสอบผลงานตามความมุ่งหมายที่กำหนดไว้
2. มีหลักเกณฑ์การประเมินผล(Evaluative Criterias) เป็นรายละเอียดภายใน
ขอบข่ายของความมุ่งหมายการกำหนดเกณฑ์การประเมินผลที่ดีควรประกอบด้วยหลักเกณฑ์
ดังนี้
2.1 ศึกษาความมุ่งหมายอย่างละเอียด
2.2 มีขอบข่ายครอบคลุมลักษณะของงานตามความมุ่งหมายอย่างเพียงพอ
2.3 มีลักษณะเฉพาะงาน
2.4 เป็นที่พอใจของทุกฝ่าย
3. ส่งเสริมพัฒนาการของงาน และต้องให้ความสำคัญแก่งานทุกอย่าง
4. กำหนดระยะเวลาแน่นอนและให้ผู้ถูกประเมินทราบโดยทั่วกัน
5. กำหนดผู้ประเมินที่แน่นอน
6. มีความถูกต้องตามความเป็นจริงที่ปฏิบัติ
7. การประเมินผลงานเมื่อสรุปแล้วควรเปิดเผยให้ผู้ปฏิบัติงานทราบ
8. ใช้วิธีการประเมินที่แน่นอน
นอกจากนี้ โจเซฟ ปุตติ (Joseph Bhutti อ้างโดย เริงศักดิ์ ปานเจริญ , 2535) ได้เสนอแนวปฏิบัติสำหรับการประเมินที่ดีว่าควรประกอบด้วยปัจจัยดังต่อไปนี้
1. การประเมินผลการปฏิบัติงานที่มีประสิทธิภาพ จะต้องได้รับการสนับสนุนจากผู้บริหารสูงสุด
2. การวางเป้าหมายและมาตรฐานของการประเมินงาน จะต้องกระทำอย่างรอบคอบและให้ตรงกับความต้องการของบริษัท ทั้งพนักงานและผู้บังคับบัญชาของเขาจะมองเห็นและเข้าใจเป้าหมายกับมาตรฐานที่ชัดเจน ผู้ใต้บังคับบัญชาควรมีส่วนร่วมในการตั้งเป้าหมายงานของเขา
3. วิธีการทบทวนการประเมินผลผู้ที่มีตำแหน่งงานแตกต่างกัน ควรจะแตกต่างกันในวิธีการด้วย ระบบที่ใช้แบบฟอร์มอาจนำมาใช้ในที่ที่สามารถใช้ได้
4. การประเมินไม่ควรปล่อยให้กลายเป็นงานประจำ ที่มองกันว่าเป็นงานซ้ำซากจำเจ แต่ควรเป็นเครื่องมือการบริหารที่ยืดหยุ่นและสามารถพลิกแพลงได้
5. ในช่วงการประเมินผลการปฏิบัติงานนั้น ควรประเมินศักยภาพของพนักงานไปพร้อม ๆ กันด้วย ถ้าพนักงานคนใดจำเป็นต้องเข้ารับการฝึกอบรมและพัฒนาตนเองเพิ่ม ก็ควรระบุไปด้วย
6. ปัจจัยสำคัญอย่างหนึ่งที่ทำให้ระบบการประเมินมีประสิทธิภาพดีคือหลังการ
ประเมินผลแล้ว ผู้บังคับบัญชากับผู้ใต้บังคับบัญชาแต่ละคนจะมาสนทนากัน (Discuss) ถึงผลการประเมิน การพูดคุยกันนี้หัวหน้าควรกระตุ้นลูกน้องให้ปรับปรุงการทำงานของเขา การตำหนิผลงานที่ใช้ไม่ได้ควรกระทำเมื่อช่วงจังหวะเหมาะสม และ ควรพูดกันเรื่องวิธีการปรับปรุงการทำงานด้วย มิใช่แค่หาทางหลีกเลี่ยง
7. ความสำเร็จของการประเมินนี้ขึ้นอยู่กับกระบวนการติดตามผลภายหลังการประเมินซึ่งจะต้องมีประสิทธิภาพ
8. บันทึกเกี่ยวกับการประเมินผลจะต้องเก็บรักษาไว้เป็นความลับ ทั้งนี้เพื่อให้เป็นที่แน่ใจว่า เป็นการประเมินที่เที่ยงตรงและเป็นกลาง
9. ผู้ทำหน้าที่เป็นผู้ประเมินจะต้องผ่านการฝึกอบรมเพื่อให้เป็นการประเมินผลเป็นไปในเชิงสร้างสรรค์
ฟิลลิป เอ.เดวิส (Philip A. Davis , 1974 อ้างโดย เริงศักดิ์ ปานเจริญ, 2535) ได้แนะนำแนวทางการประเมินที่ดีไว้ดังนี้
1. ใช้ระบบการตั้งเป้าหมายร่วมกัน
2. ในระหว่างการสนทนา (Discuss) เรื่องการประเมินผลให้คุยแต่เรื่องการทำงานเท่านั้น ไม่ควรวิพากษ์วิจารณ์เรื่องส่วนตัว (Personality)
3. สัมพันธภาพในการทำงานเป็นปัจจัยสำคัญ การพัฒนาพนักงานก็เป็นสิ่งที่ควรคำนึงไว้ตลอดเวลา
4. คำชมเชยหากนำมาใช้อย่างเหมาะสม จะเป็นเครื่องมือที่มีประสิทธิภาพอย่างหนึ่งของผู้บังคับบัญชา
5. บทบาทของผู้ประเมินในกระบวนการประเมินผล คือ เป็นที่ปรึกษาด้วย
6. ผลตอบแทนไม่ควรนำมาพูดในระหว่างการสนทนาเรื่องผลการประเมิน

ระบบการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร
การวางระบบการประเมินผลการปฏิบัติงานที่ดี ควรจะประกอบด้วยส่วนสำคัญ 2
ส่วน คือ ส่วนของผลงาน และ ส่วนที่เป็นคุณสมบัติเฉพาะตัว โดยแต่ละส่วนจะมีตัวเกณฑ์
ของการประเมินผลการปฏิบัติงาน ดังนี้
1. ตัวเกณฑ์ของการประเมินผลการปฏิบัติงาน ประกอบด้วย 2 ส่วน คือ
1.1 ส่วนของผลงาน
1.1.1 ปริมาณงาน พิจารณาถึงผลงานที่เกิดขึ้นในการปฏิบัติงานเปรียบเทียบกับมาตรฐานปริมาณงาน และ ระยะเวลาที่ตกลงกันระหว่างหัวหน้าพนักงาน ทั้งนี้มาตรฐานดังกล่าว ให้ถือเป็นเกณฑ์ว่าพนักงานร้อยละ 90 สามารถทำได้
1.1.2 คุณภาพของงาน พิจารณาถึงความถูกต้องครบถ้วน รวดเร็ว มีความเป็นระเบียบเรียบร้อย เปรียบเทียบกับมาตรฐานที่กำหนด
1.2 ส่วนคุณสมบัติเฉพาะตัว
1.2.1 ความรอบรู้และความชำนาญการ พิจารณาถึงความรู้เกี่ยวกับระเบียบปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับงานในหน้าที่ รวมทั้งการแสดงออกซึ่งความชำนิชำนาญในการปฏิบัติตามคำสั่ง และมีความสามารถในการเข้าใจคำสั่งนั้น ๆ
1.2.2 ความคิดริเริ่มพิจารณาถึงการให้ข้อคิดเห็นทั้งด้วยวาจาและลายลักษณ์อักษร ซึ่งเป็นประโยชน์ต่องานที่รับผิดชอบในการริเริ่ม ปรับปรุง เปลี่ยนแปลง ลดขั้นตอนความซ้ำซ้อนของงาน ประหยัดเวลาและค่าใช้จ่ายในการปฏิบัติงาน
1.2.3 การจัดลำดับของงาน พิจารณาถึงการจัดลำดับความสำคัญและขั้นตอนในการปฏิบัติงาน
1.2.4 ความเชื่อถือไว้วางใจได้ พิจารณาถึงความละเอียดรอบคอบ และความประณีตในการปฏิบัติงาน หรือความซื่อสัตย์ โดยเน้นด้านการควบคุมการปฏิบัติงาน
1.2.5 ความรับผิดชอบ พิจารณาถึงความขยันหมั่นเพียรในการทำงาน ความเอาใจใส่ต่องาน รวมทั้งการปฏิบัติงานได้ตรงตามเวลาที่กำหนด
1.2.6 การตัดสินใจ พิจารณาถึงความฉับไวในการวินิจฉัย และตัดสินใจในการดำเนินการแก้ไขปัญหาในงานที่ตนรับผิดชอบด้วยตนเอง
1.2.7 การประสานงานและการให้ความร่วมมือ พิจารณาจากความ
สำเร็จในการทำงาน ซึ่งมีการประสานงานและการให้ความร่วมมือที่ดีกับเพื่อนร่วมงานผู้บังคับบัญชาและผู้เกี่ยวข้องในการปฏิบัติงาน
1.2.8 การติดต่อลูกค้าหรือผู้รับบริการ พิจารณาจากคุณลักษณะใน
ความเป็นผู้มีมนุษยสัมพันธ์ที่ดี ยังผลให้การติดต่อกับลูกค้าผู้มารับบริการเป็นไปได้โดยราบรื่น
2. ผลของการประเมินผลการปฏิบัติงาน โดยทั่วไปมี 5 ระดับ ดังนี้
2.1 ระดับ “ดีเยี่ยม” หมายถึง พนักงานที่มีผลงานอยู่ในเกณฑ์ดีเด่นยอดเยี่ยมขององค์การ หรือมีผลงานในรอบปีที่สูงเยี่ยมเกินกว่าเป้าหมายและแผนงานที่กำหนดไว้อย่างเห็นได้ชัดแจ้ง และเป็นที่ยอมรับของพนักงานในองค์การ นอกจากนี้จะต้องเป็นผลงานที่มีผลต่อความเจริญก้าวหน้าขององค์การโดยส่วนรวมอีกด้วย
2.2 ระดับ “ดีมาก” หมายถึง พนักงานที่มีผลงานสูงกว่าเกณฑ์มาตรฐานทั่ว ไปกล่าวคือ เป็นผู้ที่สามารถปฏิบัติงานได้อย่างมีผลสำเร็จเกินเป้าหมายและแผนงานที่กำหนดได้ และผลงานดังกล่าวมีผลต่อความเจริญก้าวหน้าขององค์การอย่างเห็นได้ชัดเจน
2.3 ระดับ “ดี” หมายถึง พนักงานที่อยู่ในเกณฑ์ถัวเฉลี่ย กล่าวคือ เป็นพนักงานที่สามารถปฏิบัติงานได้ครบถ้วนตามเป้าหมายและแผนงานที่กำหนดไว้
2.4 ระดับ “พอใจ” หมายถึง พนักงานที่อยู่ในเกณฑ์สมควรที่จะปรับปรุงการปฏิบัติงานในบางเรื่อง กล่าวคือ ต้องใช้เวลาในการพัฒนาหรือฝึกอบรม ตลอดจนหาความชำนาญการและประสบการณ์ในงานที่รับผิดชอบเพิ่มเติมต่อไปอีก จึงจะสามารถปฏิบัติงานได้ครบถ้วนตามเป้าหมายที่กำหนดไว้ให้
2.5 ระดับ “ควรปรับปรุง” หมายถึง พนักงานที่มีผลงานต่ำกว่าเกณฑ์เฉลี่ยอย่างมาก และยังไม่สามารถปรับปรุงการทำงานของตนเองได้
ความคลาดเคลื่อนที่อาจเกิดขึ้นจากการประเมินผลการปฏิบัติงาน

ในการประเมินผลการปฏิบัติงานนั้น อาจเกิดผลที่คลาดเคลื่อนจากสภาพความเป็นจริงของการปฏิบัติงานขึ้นได้ อันเนื่องมาจากสาเหตุหลายประการ เช่น ความเที่ยงตรงของแบบประเมิน เกณฑ์ที่ใช้ในการประเมินไม่ครอบคลุมงานที่ปฏิบัติ และ ความไม่เป็นกลางของผู้ประเมิน ซึ่งสิ่งเหล่านี้เป็นสิ่งที่ทำให้เกิดความคลาดเคลื่อนในการประเมินแต่ละครั้ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งความลาดเคลื่อนที่เกิดจากความไม่เป็นกลางของผู้ประเมิน ซึ่งเรียกว่า อคติ เป็นปัจจัยมีอิทธิพลต่อการประเมินมากที่สุด ซึ่งมีนักวิชาการได้แสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับเรื่องนี้ไว้ดังนี้
ธีรวุฒิ ประทุมนพรัตน์ (2539 : 76) กล่าวว่า อคติ (Biases) คือ ความลำเอียงที่มีอยู่ในใจ มีอิทธิพลให้การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรมีผลบิดเบือนไปจากความเป็นจริงได้ อคติที่ทราบกันแพร่หลายมีด้วยกัน 5 ประเภท ดังนี้
1. อคติที่เกิดจากแนวโน้มไปทางสูง (The Halo Effect) หมายถึง อคติที่เกิดขึ้นจากการแปลความหมายไปทางดีงามทุก ๆ พฤติกรรม ทั้ง ๆ ที่ความเป็นจริงยังไม่ดีถึงระดับนั้น ที่เป็นเช่นนี้อาจเกิดขึ้นเนื่องจากผู้ประเมินมีความสัมพันธ์อันดีกับผู้ถูกประเมินมาก่อน เป็นต้นว่า เคยเป็นนักเรียนร่วมชั้นกันมา เป็นญาติพี่น้องร่วมสายโลหิต หรือเป็นผู้มีบุญคุณต่อกันมาก่อน สัมพันธภาพเช่นนี้มีอิทธิพลทำให้การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร บิดเบือนไปจากความเป็นจริง
2. อคติที่เกิดจากแนวโน้มเข้าสู่ส่วนกลาง (Central Tendency Effect) หมายถึง อคติที่เกิดจากการแปลความหมายพฤติกรรมไปในทางปานกลางทุกพฤติกรรม ทั้ง ๆ ที่ความเป็นจริงดีกว่าหรือด้อยกว่าปานกลาง ที่เป็นเช่นนี้อาจเกิดจากความเกรงหรือกลัวว่าจะประเมินดีหรือด้อยเกินไป จึงไม่ให้ไปในทางดีมากหรือด้อยมาก เลือกปลอดภัยไว้ก่อนคือปานกลาง ทำให้ผลการประเมินคลาดเคลื่อนไปจากความเป็นจริง
3. อคติที่เกิดจากแนวโน้มไปทางหนักเบาเกินไป (The Leniency and Strictness Effect) หมายถึง อคติที่เกิดขึ้นเนื่องจากการใจดีเกินไปหรือใจร้ายเกินไป มีความกรุณาพิเศษ หรือมีความโหดพิเศษ ทำให้การประเมินหนักหรือเบาเกินไป ลักษณะความรู้สึกเช่นนี้มีอิทธิพลทำให้ผลการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรบิดเบือนไปจากความเป็นจริง
4. อคติที่เกิดจากแนวโน้มไปทางเรื่องส่วนตัว (Personal Prejudice Effect)
หมายถึง อคติที่เกิดจากความรู้สึกไม่ชอบพอผู้ถูกประเมิน ที่เคยมีเรื่องส่วนตัวกันมาก่อนกับผู้
ถูกประเมิน จึงประเมินให้ต่ำในทุกประเด็นของการปฏิบัติงาน ทั้ง ๆ ที่ความเป็นจริงสูงกว่านั้น การตีค่าพฤติกรรมจึงบิดเบือนไปจากความเป็นจริง
5. อคติที่เกิดจากแนวโน้มเอนไปทางเดียวกับการปฏิบัติงานครั้งล่าสุด (The Regency Effect) หมายถึง อคติที่เกิดขึ้นจากการตีค่าพฤติกรรมเหมือนกับพฤติกรรมที่ได้ครั้งล่าสุด และตีค่าเช่นนั้นเหมือนกันหมดทุกพฤติกรรม ทั้ง ๆ ที่ความเป็นจริงแล้ว ค่าพฤติกรรมอาจสูงกว่าหรือต่ำกว่านั้น การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรจึงบิดเบือนไปจากความเป็นจริงและก่อให้เกิดความผิดพลาด
6. ในเรื่องเดียวกันนี้ ปุระชัย เปี่ยมสมบูรณ์ (2532) ได้สรุปความคลาดเคลื่อนที่อาจเกิดขึ้นจากการประเมินผลการปฏิบัติงานว่ามี 8 ลักษณะ ดังนี้ผลฮาโล (Halo Effect) คือ ผลจากการประเมินบุคลากรไปในทิศทางที่เป็นบวกหรือเป็นลบ โดยเกิดจากอิทธิพลของปัจจัยใดปัจจัยหนึ่งที่ผู้ประเมินสนใจอย่างยิ่ง จนทำให้การประเมินภายใต้ปัจจัยอื่น ๆ ถูกบิดเบือนไปเพราะปัจจัยแรกปัจจัยนั้น
7. ผลฮอร์น (Horn Effect) คือ ผลจากการประเมินบุคลากรในระดับต่ำกว่าความเป็นจริงในบางคุณสมบัติ
8. ผลแนวโน้มสู่ส่วนกลาง (Central Tendency Effect) คือ ผลจากการประเมินบุคลากร โดยให้ค่าที่เป็นค่าปานกลางสำหรับทุกคุณสมบัติ โดยไม่สอดคล้องกับความเป็นจริง ความคลาดเคลื่อนประเภทนี้พบน้อยที่สุด และมักพบความคลาดเคลื่อนที่รุนแรงที่สุดโดยทำให้ยากแก่การตัดสินใจเกี่ยวกับผลการประเมิน
9. ผลการประเมินแบบยาก (Strict Rating Effect) คือ ผลการประเมินในลักษณะที่ผู้ถูกประเมินได้รับคะแนนต่ำกว่าเกณฑ์เฉลี่ยที่ควรจะเป็นในทุกคุณสมบัติ
10. ผลการประเมินแบบง่าย (Lenient Rating Effect) คือ ผลจากการประเมินในลักษณะที่ผู้ถูกประเมินได้รับคะแนนสูงกว่าเกณฑ์เฉลี่ยที่ควรจะเป็นในทุกคุณสมบัติ
11. ผลการประเมินเฉพาะพฤติกรรมล่าสุด (Latest Behavior Effect) คือ ผลจากการประเมินในลักษณะที่ผู้ถูกประเมินได้รับการพิจารณาเฉพาะจากพฤติกรรมในช่วงหลังที่ใกล้กับเวลาที่จะประเมิน โดยผู้ประเมินไม่ได้ให้ความสนใจต่อพฤติกรรมทั้งหมดของผู้ถูกประเมินอย่างสม่ำเสมอต่อเนื่องตลอดช่วงที่กำหนดไว้
12. ผลการประเมินแบบรักแรกพบ (Initial Impression) คือ ผลจากการประเมินในลักษณะที่ผู้ดำเนินการประเมินเฉพาะความประทับใจครั้งแรกที่มีต่อผู้ถูกประเมิน โดยไม่ได้ให้ความสนใจต่อพฤติกรรมในช่วงเวลาอื่น ๆ อย่างต่อเนื่องตลอดช่วงเวลาที่กำหนดไว้
13. ผลการประเมินและตกค้าง (Spillover Effect) คือ ผลจากการประเมินในลักษณะที่ผู้ประเมินยอมให้ผลการประเมินจากอดีตที่ควรจบสิ้นไปแล้ว มามีอิทธิพลต่อการประเมินผลการปฏิบัติงานในปัจจุบัน
แมค มาสเตอร์ (Mc Master , 1979 : 168) กล่าวให้ข้อคิดแก่ผู้ทำหน้าที่ประเมินว่าควรตระหนักถึงความถูกต้องและความยุติธรรม ในการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร เพราะข้อยุติในการประเมินผลเป็นเหตุและกำลังใจที่ทำให้บุคลากรเปลี่ยนไปได้ และบรรยากาศขององค์การเปลี่ยนไปด้วย เขาชี้ให้เห็นว่าผู้ประเมินไม่ว่าจะเป็นผู้บริหารหรือบุคคลอื่นที่ได้รับมอบหมายก็ตาม อาจไม่ได้รับการฝึกอบรมทางการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรโดยตรง และยังมีความลำเอียงในประเภทต่าง ๆ จึงจำเป็นอย่างยิ่งที่จะให้บุคลากรผู้ประเมินได้รับการอบรมให้มีทักษะในการประเมินและความอคติลดลงไป เพื่อผลการประเมินจะได้มีประสิทธิภาพสูงขึ้น อคติสามารถเกิดขึ้นกับทุกคนได้ไม่ว่าจะมีความรู้สูง อายุ ชาติกำเนิด หรือมีฐานะทางเศรษฐกิจและสังคม ผู้ได้รับการแต่งตั้งให้เป็นผู้ประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร ที่สามารถลดอคติลงได้มากเท่าไร มีแนวโน้มช่วยให้ผลการประเมินถูกต้องมากขึ้นเท่านั้น

หลักในการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร

การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร ผู้ทำหน้าที่ประเมินจำเป็นต้องอาศัย หลักการต่าง ๆ เข้ามาช่วย โดยเฉพาะผู้ประเมินที่เริ่มงานประเมินใหม่ จะทำให้ผู้ประเมินได้แนวทางในการปฏิบัติที่รัดกุม และ สามารถประกันความถูกต้องในการประเมินได้มากขึ้น ในเรื่องนี้ ธีรวุฒิ ประทุมนพรัตน์ (2539 : 99) ได้ให้หลักในการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร ที่อาจนำมาประกอบในการประเมินมี 7 หลัก ดังนี้
1. หลักปลอดอคติ (Biaslessnes Principle) ตามหลักนี้ ผู้ประเมินผลการปฏิบัติงานจำเป็นต้องหลีกเลี่ยงอคติที่อาจเกิดขึ้นกับการประเมินผลงานของบุคลากร ซึ่งจะนำไปสู่ความผิดพลาดในการประเมิน และสามารถนำไปสู่ปัญหาการปฏิบัติงานในองค์การได้ด้วย การประเมินแต่ละครั้งผู้ประเมินพึงสำรวจตนเองว่าอยู่ในลักษณะอารมณ์แบบใด ถ้ามีแนวโน้มจะอยู่ในอารมณ์ที่ปะปนอคติ ก็ควรรอไว้ก่อนจนกว่าจะมีอารมณ์ปลอดอคติจึงจะลงมือประเมิน
2. หลักวัตถุประสงค์ (Objective Principle) ตามหลักนี้ ผู้ประเมินผลการปฏิบัติงานพึงตระหนักว่า การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรแต่ละครั้ง จำเป็นต้องมีวัตถุประสงค์อย่างใดอย่างหนึ่ง หรือ หลายอย่าง เป็นต้นว่า ประเมินเพื่อปรับปรุงการปฏิบัติงานที่บุคลากรจะกระทำต่อไป หรือ ประเมินเพื่อทำความเข้าใจภาพรวมของการปฏิบัติงาน เพื่อตัดสินใจเลื่อนเงินเดือนเป็นกรณีพิเศษ หรือ เพื่อต่อสัญญาการจ้างให้บุคลากรทำงานต่อไปในองค์การ ผู้รับการประเมินมีสิทธิที่จะทราบวัตถุประสงค์ของการประเมินแต่ละครั้ง ในบางครั้งผู้รับการประเมินอาจมีส่วนร่วมในการตั้งวัตถุประสงค์ด้วย
3. หลักมาตรฐาน (Standard Principle) ตามหลักนี้ ผู้ประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรพึงระลึกว่า การตีค่าพฤติกรรมการปฏิบัติงานของบุคลากรในแต่ละประเด็น จำเป็นต้องนำพฤติกรรมการปฏิบัติงานไปเปรียบเทียบกับมาตรฐาน หรือเกณฑ์ที่กำหนดว่าเป็นการปฏิบัติงานที่ดีหรือน่าพึงพอใจ การประเมินเป็นการตีค่าว่าพฤติกรรมการปฏิบัติงานของบุคลากรใกล้หรือห่างไกลจากเกณฑ์มาตรฐานมากน้อยเพียงใด
4. หลักยุติธรรม (Eairness Principle) ตามหลักนี้ ผู้ประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร พึงคำนึงถึงการประเมินเปรียบเทียบผลการปฏิบัติงานในลักษณะเดียวกัน และมาตรฐานเดียวกัน การประเมินลักษณะงานอย่างหนึ่งกับงานอีกลักษณะหนึ่งด้วยเกณฑ์เดียวกัน อาจประเมินได้ไม่ครอบคลุมสำหรับงานหนึ่งงานใดได้ และเป็นเหตุให้ผลการประเมินออกมาไม่ตรงกับความเป็นจริง เป็นต้นว่า การใช้เกณฑ์มาตรฐานสำหรับประเมินการปฏิบัติงานแนะแนวของครูแนะแนว ในการประเมินผลการปฏิบัติงานของครูแนะแนว และใช้เกณฑ์มาตรฐานอันเดียวกันนี้ไปประเมินผลการปฏิบัติงานของครูประจำชั้น ซึ่งส่วนหนึ่งทำหน้าที่แนะแนวร่วมกับครูแนะแนว แต่ยังมีอีกหลายส่วนที่ทำหน้าที่นอกเหนือไปจากงานแนะแนวดังกล่าว ซึ่งไม่กำหนดไว้ในเกณฑ์มาตรฐาน จึงพลาดการประเมินไป ผลที่ออกมาจึงมีแนวโน้มที่จะผิดพลาดจากความเป็นจริง และเกิดความไม่ยุติธรรมขึ้นกับครูประจำชั้นได้
5. หลักถูกต้อง (Accuracy Principle) ตามหลักนี้ ผู้ประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรพึงระลึกว่า การแปลผลการปฏิบัติงานจำเป็นต้องอาศัยเกณฑ์ใดเกณฑ์หนึ่งที่ใช้เป็นมาตรฐาน เป็นต้นว่า เกณฑ์แปลความหมายของคะแนนเฉลี่ยของเบสต์ เป็นต้น
6. หลักครอบคลุม (Coverage Principle) ตามหลักนี้ ผู้ประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรพึงคำนึงถึงเครื่องมือที่ใช้ในการประเมิน ว่ามีความครอบคลุมในประเด็นการปฏิบัติงานของบุคลากรแต่ละงานหรือไม่ เพราะเครื่องมือที่ครอบคลุมสามารถวัดได้ในสิ่งที่ต้องการวัด และวัดได้ทั่วทุกประเด็น ก่อให้เกิดความยุติธรรมแก่ผู้รับการประเมิน
7. หลักติดต่อกัน (Continuity Principle) ตามหลักนี้ ผู้ประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร พึงคำนึงถึงการประเมินที่กระทำเป็นระยะ ๆ ติดต่อกัน เพื่อให้ได้ข้อมูลที่มากพอประกอบการตีความหมายของพฤติกรรมการปฏิบัติงานของบุคลากรได้ถูกต้อง และสามารถนำเข้าสู่การปรับปรุงได้เป็นระยะ ๆ การประเมินเป็นระยะ ๆ เช่นนี้ จำเป็นต้องดำเนินการเป็นกระบวนการ ซึ่งจะประเมินเฉพาะผลสุดท้ายไม่ได้ เพราะไม่มีโอกาสกลับไปปรับปรุงเปลี่ยนแปลงใหม่ได้แล้ว

วิธีการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร

การประเมินผลการปฏิบัติงานมีมาเป็นเวลานานและมีวิวัฒนาการมาโดยลำดับ อย่างไรก็ดีการใช้วิธีการประเมินผลการปฏิบัติงานอย่างเป็นระบบ ได้เริ่มมาตั้งแต่สมัยหลังสงครามโลกครั้งที่ 1 โดยนายวอลเตอร์ ดี. สกอตต์ ( Walter D. Scott . อ้างโดย สมพงศ์ เกษมสิน , 2521) ได้แนะนำให้กองทัพบกสหรัฐอเมริกา เห็นชอบด้วยกับวิธีการประเมินผลที่ให้บรรดาทหารประเมินเพื่อนทหารด้วยกันเอง (Man-to-Man Rating) แล้วให้ผู้บังคับบัญชาของตนพิจารณาอีกครั้งหนึ่ง และกองทัพบกสหรัฐ ฯ ก็ได้ปรับปรุงวิธีการให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้นและใช้วิธีนี้ตลอดมา ในด้านพลเรือนการประเมินผลการปฏิบัติงานได้เริ่มนำมาใช้ในการบริหารงานบุคลากรของสหรัฐอเมริกาอย่างเป็นทางการเมื่อ ปี ค.ศ. 1887 โดยในชั้นแรกได้นำผลการประเมินมาใช้ประโยชน์เพื่อประกอบการพิจารณาในการสอบเลื่อนชั้นตำแหน่ง ในระยะเวลาที่ใกล้เคียงกัน ก็ได้จัดระบบบริหารงานให้มีหน่วยงานที่ทำหน้าที่ประเมินผลการปฏิบัติงานขึ้น และได้เริ่มใช้แบบฟอร์มประเมินผลงานของของผู้ปฏิบัติงานอย่างมีระบบ และเป็นระเบียบการที่ได้วิวัฒนาการของการประเมินผลการปฏิบัติงานมาโดยลำดับ รูปแบบของการประเมินผลจึงได้รับการปรับปรุงให้มีความเป็นธรรมมากขึ้น ซึ่ง ชูศักดิ์ เที่ยงตรง (มปป.) ได้แบ่งวิธีการประเมินผลการปฏิบัติงานตามลักษณะของรูปแบบการประเมินมี 2 ลักษณะ คือ
1. ลักษณะการประเมินผลที่เน้นการศึกษาคุณลักษณะเฉพาะตัวของบุคลากร (Trait Rating Instruments) ได้แก่ การประเมินผลที่เน้นเกี่ยวกับลักษณะของบุคลากร (Characteristics) หรือ บุคลิกภาพของบุคคล (Personality) ซึ่งเป็นคุณลักษณะที่เป็นผลต่อการทำงานและพฤติกรรมของบุคคลในองค์การนั้น ๆ วิธีการประเมินผลที่เน้นการศึกษาคุณลักษณะเฉพาะตัวนี้ มีรูปแบบการประเมิน 7 รูปแบบ คือ
1.1 Simple Ranking Method เป็นวิธีการประเมินผลที่ใช้วิธีการเรียงลำดับผู้ถูกประเมินทั้งหมด ตามลำดับคนที่ดีที่สุดไปถึงคนที่เลวที่สุด แต่เป็นวิธีการที่ไม่ง่ายนักถ้ามีผู้ปฏิบัติงานเป็นจำนวนมาก
1.2 Checklists Method เป็นวิธีที่ผู้ประเมินผลต้องการคำตอบหลาย ๆ รายการในแบบประเมินเกี่ยวกับผู้ถูกประเมิน วิธีนี้ต้องอาศัยผู้ประเมินที่มีความคุ้นเคย และ รู้จักการทำงานประเภทนั้น ๆ เป็นอย่างดี ข้อเสียของวิธีนี้คือ แบบรายการประเมินต้องครอบคลุมทุกด้าน ซึ่งทำได้ยากมาก
1.3 Man-to-Man Comparison Rating เป็นวิธีที่ผู้ประเมินจะนำองค์ประกอบหรือ ปัจจัยเกี่ยวกับการทำงานแต่ละประเภทจากผู้ปฏิบัติงานบางคน (Key Man) ที่มีองค์ประกอบนั้น ๆ มาแยกเป็นส่วน ๆ อันเป็นลักษณะเฉพาะของบุคลากรเมื่อเข้ามาอยู่ในตำแหน่งนั้น ๆ ซึ่งผู้ประเมินจะมาพิจารณาดูว่า ผู้ปฏิบัติงานแต่ละคนมีองค์ประกอบใดบ้างที่ใกล้เคียงกับองค์ประกอบนั้น ๆ แล้วให้คะแนน เมื่อรวมคะแนนครบทุกองค์ประกอบก็จะทราบว่าใครอยู่ในระดับใดวิธีนี้นิยมใช้กับการวิเคราะห์ตำแหน่งหรือคุณค่าของงาน (Job Evaluation) เรียกว่า Factor Rating ข้อเสียของการประเมินแบบนี้ คือ ความสับสนในการพิจารณาปัจจัยหรือองค์ประกอบในการประเมิน ผู้ประเมินต่างคนกันอาจให้ความหมายและคุณค่าขององค์ประกอบไม่เท่ากัน และการเปรียบเทียบกับคนในลักษณะกลุ่มงานอื่น ๆ ที่แตกต่างกันกับกลุ่มงานที่ตั้งมาตรฐานไว้แล้วเป็นไปได้ยาก เพราะคุณลักษณะของผู้ปฏิบัติงานในกลุ่มย่อมแตกต่างกันไปตามชนิดของงานที่ได้รับมอบหมาย
1.4 Grading or Force-Distribution Rating วิธีการประเมินผลแบบนี้จะกำหนดคุณลักษณะของผู้ปฏิบัติงานแต่ละอย่างให้ชัดเจน และให้คำจำกัดความไว้อย่างแน่นอน และให้ผู้ประเมินทำการประเมินผู้ปฏิบัติงานแต่ละคุณลักษณะเป็น 3 ระดับ คือ ระดับดีเด่น ระดับพอใจ และ ระดับไม่เป็นที่พอใจ การประเมินวิธีนี้มีข้อดีคือ ง่ายต่อการประเมิน แต่มีข้อเสียคือ ระดับที่ประเมินของผู้ประเมินต่างกันอาจให้ความหมายที่แตกต่างกัน
1.5 Paired Comparison Rating เป็นการประเมินที่ใช้วิธีการเปรียบเทียบเป็นคู่ในกลุ่มผู้ปฏิบัติงานระดับเดียวกัน ตามกลุ่มของงาน
1.6 Graphic Rating Scale เป็นวิธีที่มีผู้นิยมใช้มาก แต่เป็นการยากที่จะสร้างเครื่องมือวัดให้ครอบคลุมองค์ประกอบทุกด้าน แล้วให้น้ำหนักหรือความสำคัญทุกคุณลักษณะเท่ากันหมด
1.7 Forced-Choice Method เป็นวิธีที่กำหนดคำอธิบายคุณลักษณะที่เกี่ยวกับงานไว้เป็นชุด ๆ มีจำนวน 25 - 40 ชุดขึ้นไป ในแต่ละชุดประกอบด้วยข้อความ 4 ประโยค เป็นข้อความที่อธิบายคุณลักษณะที่ดี 2 ประโยค และคุณลักษณะที่ไม่ดี 2 ประโยค (บางครั้งอาจจะมีมากกว่า 4 ประโยค แล้วแต่ผู้สร้าง) หรือให้ผู้ประเมินเลือกข้อความที่ตรงกับลักษณะที่ดี 1 ประโยค และคุณลักษณะที่ไม่ดีของผู้ถูกประเมิน 1 ประโยค ที่ตรงกับลักษณะของผู้ถูกประเมินแต่ละชุด ข้อความเหล่านี้จะมีค่าคะแนน ซึ่งผู้ประเมินไม่ทราบค่าคะแนน เมื่อรวมคะแนนก็สามารถเรียงลำดับผู้ปฏิบัติงานได้ ข้อเสียของวิธีนี้ต้องมี
การปกปิดคะแนนไว้เป็นความลับและมีความยุ่งยากในการประเมิน
2.ลักษณะการประเมินผลที่เน้นการศึกษาพฤติกรรมการปฏิบัติงาน(Job Performance Instruments) ได้แก่ รูปแบบการประเมินผลการปฏิบัติงานเกี่ยวกับพฤติกรรมการทำงานที่ทำให้งานสำเร็จผล มีรูปแบบการประเมิน 7 รูปแบบ คือ
2.1 Critical Incidents Method เป็นวิธีที่ผู้ประเมินได้แก่ ผู้บังคับบัญชา เป็นผู้จดบันทึกเหตุการณ์ หรือพฤติกรรมการทำงานของผู้ถูกประเมินไว้เป็นระยะ ๆ และนำมาสรุปให้คะแนนรวมตอนท้ายที่จะมีการพิจารณาตัดสิน ข้อดีคือ ช่วยให้การประเมินในสิ่งที่เห็นได้ไม่ชัดเจนสามารถนำมาถกเถียงกันได้ ส่วนข้อเสียคือ ถ้าผู้บังคับบัญชาไม่ยุติธรรม เลือกบันทึกเฉพาะส่วนดีหรือส่วนเสีย ก็จะก่อให้เกิดปัญหาได้
2.2 The Free-Written or Narrative Method เป็นวิธีที่ผู้ประเมินเขียนถึงสิ่งที่ผู้ประเมินควรจะมีอย่างกว้าง ๆ โดยที่ผู้ประเมินอาจจะสังเกตจากการทำงานของผู้ปฏิบัติงานแต่ละคน พิจารณาว่าผู้ถูกประเมินแต่ละคนมีจุดเด่นหรือจุดบกพร่องอะไร ข้อเสียคือ ความมีอคติของผู้ประเมิน และผู้ประเมินจะต้องมีความรู้ความเข้าใจในงานของผู้ปฏิบัติงานเป็นอย่างมาก
2.3 The Field Review Method วิธีนี้เจ้าหน้าที่ฝ่ายบุคลากรจะเป็นผู้สัมภาษณ์ผู้บังคับบัญชาของบุคลากรที่ต้องการประเมินผลการปฏิบัติงาน เมื่อสัมภาษณ์แล้วกลับไปเขียนรายงาน และนำกลับไปให้ผู้สัมภาษณ์อ่านทบทวนอีกครั้ง และประเมินแก้ไขเพิ่มเติมโดยให้อิสระเต็มที่ ข้อดีคือ มีความเที่ยงธรรมมากขึ้น ส่วนข้อเสียคือ สิ้นเปลืองเวลา และถ้าผู้สัมภาษณ์ไม่ชำนาญ ผลที่ได้ก็จะไม่ชัดเจนพอที่จะประเมินได้
2.4 The Self-Appraisal Method เป็นวิธีการประเมินผลการปฏิบัติงานด้วยตนเอง ซึ่งมักจะใช้กับผู้บริหารที่ต้องการให้ตนเอง หรือผู้ใต้บังคับบัญชาพิจารณาทบทวนการปฏิบัติงานของตนเอง ข้อเสียคือ ไม่สามารถใช้เป็นวิธีหลักในการประเมินผลการปฏิบัติงานได้ และผู้ประเมินมีแนวโน้มจะประเมินตนเองในทางที่ดี
2.5 Peer Rating เป็นวิธีการประเมินผลการปฏิบัติงานโดยกลุ่มเพื่อร่วม
งานเดียวกัน (Co-Workers) เป็นผู้ประเมิน มีข้อเสียคือ กลุ่มจะประเมินบุคลากรที่กลุ่มยอม
รับดีกว่าบุคลากรที่กลุ่มไม่ยอมรับ
2.6 Group Rating or Multiple Appraisal เป็นวิธีการประเมินที่ให้กลุ่มหัวหน้าระดับต่าง ๆ เป็นผู้ประเมินตามลำดับขั้น แล้วร่วมประชุมปรึกษาหารือกัน แล้วจึงสรุปออกมา ข้อดีคือ ป้องกันอคติในการพิจารณา
2.7 Results-Oriented Appraisal) เป็นวิธีการประเมินผลงานโดยอาศัยการกำหนดวัตถุประสงค์ (Goal Setting) ในการประเมินเป็นหลัก ในการพิจารณาการกำหนดวัตถุประสงค์นี้ จะกำหนดร่วมกันระหว่างผู้บังคับบัญชาและผู้ใต้บังคับบัญชาทุกระดับ ข้อดีคือ เป็นวิธีที่เน้นการควบคุมการปฏิบัติงานที่จะมาถึงและป้องกันข้อผิดพลาดได้ล่วงหน้า ส่วนข้อเสียคือ ถ้าตั้งวัตถุประสงค์ไว้สูงเกินไปหรือต่ำเกินไป จะทำให้เกิดความท้อถอยหรือเบื่อหน่ายได้
ในเรื่องเดียวกันนี้ อุทัย หิรัญโต (2531 : 155 - 159) ได้สรุปวิธีการประเมินผลการปฏิบัติงานว่า โดยทั่วไปการประเมินผลจะวัดทั้ง 3 ด้าน คือ วัดความรู้ (Cognitive) วัดความรู้สึก (Affective) และ วัดการปฏิบัติ (Psychomotor) ซึ่งพอจะสรุปวิธีการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรได้ 9 วิธี ดังนี้
1. Graphic Rating Scale เป็นวิธีเก่าแต่ยังนิยมใช้กันมาก วิธีนี้ผู้ประเมินจะทำการประเมินโดยการให้คะแนนแก่หลักเกณฑ์และคุณสมบัติต่าง ๆที่จะใช้ประเมิน หลักเกณฑ์และคุณสมบัติที่นิยมใช้กัน คือ ปริมาณและคุณภาพของงาน ความรู้ในการปฏิบัติงาน ความตั้งใจและความรับผิดชอบ ความคิดริเริ่ม มนุษยสัมพันธ์ ฯลฯ







ตัวอย่างแบบประเมิน Graphic rating scale
ชื่อ………………………………………… ตำแหน่ง…………………………………….
แผนก…………………………………………. ฝ่าย………………………………………


รายการที่ประเมิน

งานคุณภาพเลว
งานคุณภาพต่ำกว่ามาตรฐาน
งานคุณภาพเป็นที่
น่าพอใจ

งานคุณภาพสูง

งานคุณภาพ
สูงยิ่ง
ระดับคะแนน
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
1.ความรู้ความเข้าใจในหลักและวิธีปฏิบัติงานที่ถูกต้อง










2.ความตั้งใจและความรับผิดชอบในการทำงาน










3.ความสม่ำเสมอในการทำงาน










4.ความร่วมมือ










ฯลฯ











2. The Ranking Method วิธีนี้ผู้ประเมินจะใช้ความรู้สึกคัดเลือกผู้ที่คิดว่าควรจะอยู่ในอันดับสูงสุดและต่ำสุดก่อน จากนั้นเลือกผู้ที่คิดว่าควรจะอยู่ในอันดับรอง ๆ ลงไปเรื่อย ๆ จนหมดทั้งกลุ่มของพนักงานที่จะต้องประเมิน
3. Paired Comparison Rating วิธีนี้เป็นการประเมินคนในกลุ่มทั้งหมดโดยการเปรียบเทียบเป็นคู่ ๆ ไปจนถ้วนทั่วทุกคน เช่น ถ้ามีคนที่จะต้องประเมินอยู่ 10 คน ผู้ประเมินจะต้องจับคู่เปรียบเทียบกันทั้งหมด 45 คู่
4. Forced Distribution Rating วิธีนี้แบ่งผู้ประเมินออกเป็นกลุ่มย่อย ๆ แล้วกำหนดอัตราร้อยละให้แต่ลพกลุ่มย่อยในรูปของการแจกแจงแบบปกติ นั่นคือความสามัคคีของกลุ่มผู้ถูกประเมิน เช่น ถ้ามีทั้งหมด 5 กลุ่ม
กลุ่มที่ 1 คือกลุ่มที่มีผลการประเมินดีเยี่ยมจะมีจำนวนร้อยละ 5 ของพนักงานทั้งหมด
กลุ่มที่ 2 คือกลุ่มที่มีผลการประเมินดีมาก จะมีจำนวนร้อยละ 10 ของพนักงานทั้งหมด
กลุ่มที่ 3 คือกลุ่มที่มีผลการประเมินถึงเกณฑ์มาตรฐาน จะมีร้อยละ 70 ของพนักงานทั้งหมด
กลุ่มที่ 4 คือกลุ่มที่มีผลการประเมินน่าพอใจจะมีจำนวนร้อยละ10 ของพนักงานทั้งหมด
กลุ่มที่ 5 คือกลุ่มที่มีผลการประเมินควรปรับปรุง จะมีร้อยละ 5 ของพนักงานทั้งหมด
วัตถุประสงค์ของการประเมินวิธีนี้เพื่อให้สอดคล้องกับความเป็นจริงที่ว่า ทุกคนย่อมมีส่วนช่วยในความสำเร็จของงานไม่เท่ากัน แต่วิธีนี้จะไม่สามารถใช้ได้ผลกับหน่วยงานที่มีผู้ถูกประเมินมีจำนวนน้อย
5. Checklist Method แบ่งออกเป็น 2 วิธี คือ
5.1 Weighted Checklist วิธีนี้จะมีการระบุข้อความที่แสดงคุณสมบัติต่าง ๆ ที่ต้องการประเมิน และผู้ประเมินก็จะเลือกข้อความที่ใกล้เคียงที่สุดกับคุณสมบัติของแต่ละคน แล้วนำผลที่ได้ไปให้คะแนนตามความสำคัญ เช่น


ใช่ ไม่ใช่
1. เป็นคนที่มีความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ ( ) ( )
2. เป็นคนที่มีความรับผิดชอบต่อหน้าที่ ( ) ( )
3. เป็นคนที่สนใจทำงานอย่างสม่ำเสมอ ( ) ( )
4. เป็นคนที่มีความรู้ในงานที่รับผิดชอบดี ( ) ( )
5.2 Force choice มีหลักการเช่นเดียวกับ Weighted Checklist แต่มีข้อความให้เลือก 4 ข้อความหรืออาจมากกว่าในแต่ละข้อ ข้อความทั้ง 4 ข้อจะมีลักษณะในแง่ดี 2 ข้อ และข้อความในแง่ส่อในทางไม่ดี 2 ข้อ (ถ้ามี 5 ข้อ อีกข้อหนึ่งจะมีลักษณะกลาง ๆ) ผู้ประเมินจะต้องเลือกข้อความที่บรรยายถึงลักษณะการทำงานของผู้ถูกประเมินให้ใกล้เคียงมากที่สุดและน้อยที่สุด เช่น
ใกล้เคียงมากที่สุด ใกล้เคียงน้อยที่สุด
- ไม่ค่อยมีความผิดพลาดบกพร่องในการทำงาน ก ก
- เป็นที่นับหน้าถือตาของผู้ใต้บังคับบัญชา ข ข
- ละเลยการติดตามงานที่ได้รับมอบหมาย ค ค
- มีความรู้สึกว่างานของตนเองสำคัญกว่างานคนอื่น ง ง
- ไม่ค่อยแสดงความคิดเห็นด้วยความเชื่อมั่นในตนเอง จ จ
จากตัวอย่างข้างต้นแม้ข้อความ ก และ ข จะพูดเหมือนว่าดีทั้งสองอย่าง แต่ข้อความ ข บอกให้ทราบถึงผลงานที่สูงขึ้นสำหรับผู้ที่เป็นหัวหน้างาน ข้อความ ค ชี้ให้เห็นถึงหัวหน้างานที่ใช้ไม่ได้ ข้อความ จ ดูเหมือนว่าจะส่อไปในทางที่ไม่ดีเช่นกัน สำหรับข้อความ ง เป็นข้อความชนิดกลาง ๆ
วิธีนี้มีส่วนดีคือช่วยลดความลำเอียงจากผู้ประเมินผล แต่มีส่วนเสียคือยากที่จะจัดทำและยุ่งยากที่จะเข้าใจ
6. Critical Incidents Method วิธีนี้ผู้ประเมินจะพยายามจัดประเภทและบันทึกเหตุการณ์ที่สำคัญที่เกิดขึ้นจากการปฏิบัติงานของผู้ถูกประเมิน เหตุการณ์ที่สำคัญเหล่านี้หมายถึงการที่ผู้ถูกประเมินได้กระทำ หรือ ละเว้นบางสิ่งบางอย่าง อันส่งผลให้เกิดความสำเร็จหรือล้มเหลวในงานของเขาอย่างผิดปกติธรรมดา แล้วนำเหตุการณ์เหล่านั้นมาทำการประเมินผลงานของบุคลากรอีกครั้งหนึ่ง
8. Field Review Method เป็นวิธีที่ตัวแทนฝ่ายพนักงานออกไปพบปะผู้บังคับบัญชาของหน่วยงานต่าง ๆ เพื่อสอบถามข้อมูลเกี่ยวกับผู้ที่ถูกประเมิน เมื่อได้ข้อมูลมาเพียงพอแล้วเจ้าหน้าที่ฝ่ายการพนักงานก็จะทำรายงานแล้วส่งไปให้ผู้บังคับบัญชา
ของหน่วยงานลงนามรับรองความถูกต้อง ข้อเสียของวิธีนี้คือทำให้เสียเวลามาก
8. Group Appraisal Method วิธีนี้คล้ายกับ Field Review Method แต่ต่างกันที่วิธีนี้มีผู้ประเมินหลายคน (เป็นกลุ่ม) ซึ่งอาจประกอบด้วยผู้บังคับบัญชาโดยตรงของผู้ถูกประเมิน เจ้าหน้าที่ฝ่ายการพนักงาน ผู้บังคับบัญชาคนอื่น ๆ ที่รู้จักผู้ประเมินเป็นอย่างดี เมื่อกลุ่มพิจารณาเสร็จแล้วผู้บังคับบัญชาโดยตรงก็จะชี้แจงให้ผู้ถูกประเมินรับทราบ
9. Peer Rating วิธีนี้เป็นวิธีที่ให้เพื่อนร่วมงานในระดับเดียวกันหรือในกลุ่มเดียวกันเป็นผู้ประเมินซึ่งกันและกัน ส่วนที่ดีของวิธีนี้คือ เพื่อนร่วมงานในระดับเดียวกันอาจมองเห็นพฤติกรรมบางอย่างของผู้ถูกประเมินได้ใกล้เคียง หรือถูกต้องตามความเป็นจริงมากกว่าผู้บังคับบัญชาโดยตรง นอกจากนี้แล้วในกรณีที่มีตำแหน่งว่างและมีคุณสมบัติใกล้เคียงกันหลายคน วิธีประเมินแบบนี้จะช่วยให้สามารถคัดเลือกผู้ที่เหมาะสมได้เป็นอย่างดี

ลักษณะเครื่องมือที่ใช้ในการประเมินผลการปฏิบัติงาน

สำหรับเครื่องมือที่ใช้ในการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรนั้น สำนักงานคณะกรรมการการประถมศึกษาแห่งชาติ (2540 : 492 - 497) ได้สรุปลักษณะของเครื่องมือที่นิยมใช้ในการประเมินผลทางสังคมศาสตร์มี 7 ประเภท ดังนี้
1. การสังเกต (Observation) เป็นเครื่องมือที่ใช้เก็บรวบรวมข้อมูลโดยใช้ผู้สังเกต ประสิทธิภาพของเครื่องมือนี้ขึ้นอยู่กับประสิทธิภาพของผู้สังเกต ผู้สังเกตที่ดีควรมีคุณลักษณะดังนี้
1.1 .1 มีความตั้งใจ (Attention) ที่จะสังเกตเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น
1.1.2 มีประสาทสัมผัสที่ดีและสมประกอบ
1.1.3 สามารถรับรู้สิ่งที่สังเกตได้ถูกต้องรวดเร็ว
การสังเกตที่ดีควรยึดหลักการต่อไปนี้
1. ต้องวางแผนไว้ล่วงหน้า ด้วยการกำหนดวัตถุประสงค์ในการสังเกตให้ชัดเจนว่าจะสังเกตอะไรควรกำหนดหรือเลือกเวลาให้เหมาะสม ถูกต้องทั้งเวลาและสถานที่
2. ควรมีเครื่องมืออื่นประกอบการสังเกต เช่น แบบตรวจสอบรายการหรือ มาตราประมาณค่า หรือเครื่องมืออื่นตามความเหมาะสม
3. ควรฝึกซ้อมการสังเกตให้ชำนาญก่อนออกสังเกตจริง
4. ไม่ควรตีความหมายสิ่งที่สังเกตได้ในทันที ควรจดบันทึกสิ่งที่สังเกตได้ไว้ก่อนแล้วค่อยแปลความหมาย
5. ไม่ควรใช้ผู้สังเกตหลายคน
โดยปกติการสังเกตไม่มีการหาความตรง เพราะถือว่าการสังเกตนั้นเป็นข้อมูลตรงอยู่แล้ว ส่วนความเที่ยงอาจหาได้โดยการเปรียบเทียบจากผู้สังเกตหลายคน หรืออาจใช้วิธีสังเกตซ้ำ
2. การสัมภาษณ์ (Interview) เป็นเครื่องมือที่ใช้เก็บรวบรวมข้อมูลโดยการสอบถาม หรือเจรจากันระหว่างฝ่ายเก็บข้อมูล (ผู้สัมภาษณ์) และฝ่ายให้ข้อมูล (ผู้ถูกสัมภาษณ์) ผลการวัดจะมีความถูกต้องเชื่อถือได้แค่ไหน ขึ้นอยู่กับคุณสมบัติผู้สัมภาษณ์ จุดอ่อนของวิธีนี้คือความรู้ความชำนาญของผู้สัมภาษณ์
การสัมภาษณ์เป็นการได้มาซึ่งข้อมูลที่ตรงกับความเป็นจริงมากกว่าการใช้เครื่องมือประเภทอื่น เพราะวิธีการนี้สามารถล้วงเก็บข้อมูลได้ลึกซึ้งและเหมาะสมสำหรับเก็บข้อมูลจากเด็กหรือผู้ใหญ่ที่มีการศึกษาจำกัด
การสัมภาษณ์ที่ดีควรมีลักษณะดังนี้
1. กระตุ้นให้ผู้ถูกสัมภาษณ์กระตือรือร้นอยากให้ข้อมูล
2. ถามให้ตรงจุดตามจุดมุ่งหมายซึ่งได้วางแผนเอาไว้
3. คำถามควรมีความเที่ยงสูง
4. ข้อมูลที่ได้ควรมีลักษณะนำขยายไปสู่เหตุการณ์ที่คล้ายคลึงกัน
5. พยายามให้ผู้ถูกสัมภาษณ์รู้สึกว่าเป็นการพูดคุยธรรมดา ไม่ใช่เป็นการเคี่ยวเข็ญเอาคำตอบ
6. ทบทวนคำถามให้ถี่ถ้วนก่อนยุติการสัมภาษณ์เพื่อให้แน่ใจว่าได้ข้อมูลครบถ้วน
7. ควรมีการจดบันทึกหรือบันทึกเทปประกอบการสัมภาษณ์
8. หลีกเลี่ยงการทำให้ผู้ถูกสัมภาษณ์เกิดความไม่สบายใจ การให้ข้อมูลด้วยการใช้คำถามที่กระทบต่ออารมณ์ผู้ถูกสัมภาษณ์ หรือใช้คำถามที่มีลักษณะสองแง่สองมุม และหลีกเลี่ยงการใช้คำถามที่เป็นการแนะคำตอบ
3. แบบตรวจสอบ (Checklist) เป็นเครื่องมือที่ใช้เก็บข้อมูลโดยการสังเกตสิ่งที่เกิดขึ้นว่าเป็นไปตามรายการที่กำหนดไว้หรือไม่ โดยไม่พิจารณาถึงคุณภาพหรือจำนวนครั้งของการกระทำทึ่เกิดขึ้น เป็นเพียงการตรวจสอบว่ากิจกรรมต่าง ๆ ที่สำรวจดำเนินการไปตามขั้นตอนหรือกระบวนการ หรือในรูปมี - ไม่มี จริง - ไม่จริง ใช่ - ไม่ใช่ โดยมีขั้นตอนการสร้างแบบตรวจสอบดังนี้
1. กำหนดสิ่งที่จะวัดหรือตรวจสอบให้ชัดเจน
2. เขียนข้อคำถามตามสิ่งที่กำหนดไว้ให้ครบตามวัตถุประสงค์
3. จัดเรียงข้อความลำดับขั้นตอนหรือพฤติกรรมที่จะวัด
4. เขียนคำอธิบายวิธีใช้
คุณภาพของเครื่องมือชนิดนี้พิจารณาใน 3 ลักษณะ ได้แก่
1) ความร่วมมือของผู้ตอบ
2) ความสามารถในการวินิจฉัยตามข้อคำถามได้อย่างถูกต้องของผู้ตอบ และ
3) ความครอบคลุมในสิ่งที่ต้องการจะวัด
5. แบบสอบถาม (Questionnaire) เป็นเครื่องมือที่ใช้ในการเก็บข้อมูลโดยผู้ให้
ข้อมูลเป็นผู้อ่านคำถามแล้วเขียนตอบ โดยมีรูปแบบที่นิยมใช้กัน 3 รูปแบบ คือ
4.1 แบบปลายปิด (Closed Form) เป็นแบบที่กำหนดคำตอบให้เลือกตอบ ซึ่งอาจให้ตอบคำตอบเดียวหรือหลายคำตอบก็ได้ รูปแบบนี้เหมาะสำหรับข้อคำถามที่ทราบแนวทางคำตอบอยู่แล้ว เช่น เพศ อายุ ฯลฯ และมีความสะดวกในการ
วิเคราะห์ข้อมูล
4.2 แบบปลายเปิด (Open Form) เป็นแบบที่ไม่กำหนดคำตอบให้ แต่จะมีคำตอบแล้วให้ผู้ตอบเขียนตอบอย่างอิสระ ซึ่งเหมาะสำหรับเก็บข้อมูลที่ไม่สามารถทราบแนวการตอบได้ ทำให้ได้ข้อมูลลึกซึ้ง กว้างขวาง สามารถเก็บรายละเอียดของข้อมูลได้มาก แต่การวิเคราะห์ข้อมูลลำบากกว่า
4.3 แบบรูปภาพ (Pictorial Form) เป็นแบบที่ใช้รูปภาพแทนภาษาซึ่งเหมาะสำหรับเด็ก หรือผู้อ่านหนังสือไม่ออก แต่ต้องระวังในเรื่องความตรงของแบบสอบถาม เพราะการแปลความหมายจากรูปภาพ แต่ละคนอาจแปลความหมายไม่เหมือนกัน ทำให้ข้อมูลที่ได้ขาดความตรง
หลักทั่วไปในการสร้างแบบสอบถามมี ดังนี้
(1) ผู้สร้างแบบสอบถามจะต้องมีความรู้ในสิ่งที่จะวัดเป็นอย่างดี
(2) ใช้คำถามที่สั้น ง่าย และได้ใจความครบถ้วน
(3) คำถามต้องไม่แนะคำตอบ
(4) หลีกเลี่ยงการตั้งคำถามซ้อนกัน หรือ คำถามที่ให้ข้อมูลอย่างเดียวกัน และ
ไม่ควรถามปัญหาที่นอกเหนือไปจากจุดมุ่งหมายที่วางไว้
(5) เรียงลำดับข้อคำถามให้เหมาะสม
(6) ควรมีการทดลองใช้เพื่อปรับปรุงข้อบกพร่องเสียก่อน
5. แบบจัดอันดับคุณภาพ (Rating Scale) เป็นเครื่องมือที่ใช้เก็บข้อมูลที่ไม่สามารถวัดออกมาเป็นตัวเลขโดยตรง เป็นวิธีประเมินค่าคุณลักษณะของสิ่งที่จะวัดออกมาเป็นตัวเลข โดยแปลงลักษณะของสิ่งที่จะวัดออกมาเป็นระดับต่าง ๆ เช่น มากที่สุด มาก ปานกลาง น้อย น้อยที่สุด หรืออาจแทนคุณลักษณะเหล่านี้ด้วยตัวเลขตามลำดับ เช่น 5 4 3 2 1 ก็ได้ อาจแบ่งการจัดอันดับคุณภาพออกเป็น 3 ประเภท คือ
5.1 มาตรจัดอันดับแบบบรรยาย (Descriptive Scale) ทำโดยการเปลี่ยน
แปลงคุณลักษณะของสิ่งที่จะวัดออกมาเป็นตัวอักษรบรรยายคุณลักษณะของสิ่งที่จะวัด
แทน เช่น
: ท่านเคยเข้าร่วมประชุมเกี่ยวกับการประเมินผลหรือไม่
( ) เข้าทุกครั้งที่มีการประชุม
( ) เข้าเกือบทุกครั้ง
( ) เข้าบ้างไม่เข้าบ้างแล้วแต่สะดวก
( ) เกือบไม่ได้เข้าเลย
( ) ไม่เข้าเลย
5.2 มาตรจัดอันดับแบบตัวเลข (Numerical Rating Scale) ทำโดยแยกคุณลักษณะของสิ่งที่จะวัดออกมาตามระดับความเข้มแล้วแทนด้วยตัวเลข เช่น
คำชี้แจง : ให้กาเครื่องหมาย x ทับตัวเลขที่ท่านเลือกตอบ
เมื่อ “ 1 ” หมายถึง ไม่เคยเกิดขึ้นเลยกับท่าน
“ 2 ” หมายถึง ไม่ค่อยจะเกิดขึ้นกับท่าน
“ 3 ” หมายถึง เกิดขึ้นกับท่านเป็นบางครั้ง
“ 4 ” หมายถึง เกิดขึ้นกับท่านนาน ๆ ครั้ง
“ 5 ” หมายถึง เกิดขึ้นกับท่านเป็นประจำ
0. ผลการอ่านของท่าน
(1) ออกเสียงตัว ร ไม่ชัด 1 2 3 4 5
(2) ออกเสียงควบกล้ำไม่ได้ 1 2 3 4 5
(3) จังหวะหยุดไม่ถูกต้อง 1 2 3 4 5
ฯลฯ
5.3 มาตรจัดอันดับแบบกราฟ (Graphic Rating Scale) ทำโดยกำหนดคุณลักษณะของสิ่งที่จะวัดลงในเส้นตรงแทนความเข้มของคุณลักษณะนั้น ๆ เส้นตรงที่ใช้แสดงนั้นอาจถูกแบ่งออกเป็นส่วน ๆ หรือเป็นหน่วยวัด หรือปล่อยให้เป็นเส้นยาวติดต่อกัน โดยมีข้อกำกับไว้เป็นระยะ ๆ เช่น

ช้าที่สุด ค่อนข้างช้า ปกติ ค่อนข้างเร็ว เร็วมาก

6. แบบวัดทัศนคติ (Attitude Test) เป็นเครื่องมือที่สร้างขึ้นตามทฤษฎีทางทัศนคติ นับเป็นเครื่องมือที่มีประโยชน์อย่างมากในการประเมินผลทางสังคมศาสตร์ และวิธีสร้างเครื่องมือวัดทัศนคติมีหลายวิธี ซึ่งในที่นี้จะกล่าวรายละเอียดเฉพาะวิธีที่สร้างไม่ยากจนเกินไป และเป็นที่นิยมใช้อย่างแพร่หลาย คือ แบบวัดทัศนคติของ ลิเคิร์ท (Likert) ผู้คิดวิธีนี้ คือ Renen’s Likert มาตรวัดวิธีนี้ประกอบด้วยข้อความทัศนคติที่เป็นความรู้สึกเกี่ยวกับสิ่งที่จะวัดหลาย ๆ ข้อความ ทั้งข้อความที่กล่าวถึงสิ่งนั้นในทางที่ดี (ทางบวก) และข้อความที่กล่าวถึงสิ่งนั้นในทางไม่ดี (ทางลบ)
วิธีสร้างแบบวัดทัศนคติตามวิธีของลิเคิร์ทมีขั้นตอน ดังนี้
1. ตั้งวัตถุประสงค์ว่าต้องการศึกษาทัศนคติของใครที่มีต่อสิ่งใด
2. ให้ความหมายของทัศนคติต่อสิ่งที่จะศึกษาให้ชัดเจน ประกอบด้วยคุณลักษณะใดบ้าง
3. วิเคราะห์คุณลักษณะของสิ่งที่ต้องการศึกษาว่ามีอะไรบ้าง ซึ่งอาจได้จากการศึกษาค้นคว้าจากเอกสารที่กล่าวถึงเรื่องนั้น ๆ และจากเหตุผลของกลุ่มที่ได้ร่วมกันวิพากษ์วิจารณ์แล้วลงสรุป เป็นต้น
4. สร้างข้อความทัศนคติให้ครอบคลุมคุณลักษณะต่าง ๆ ที่วิเคราะห์ได้ประมาณ 20 - 30 ข้อความ โดยมีทั้งข้อความที่กล่าวถึงสิ่งที่ต้องการศึกษาในทางที่ดี (ทางบวก) และในทางที่ไม่ดีจำนวนมากพอต่อการที่นำไปวิเคราะห์คุณภาพแล้วเหลือตามทีค่ต้องการ
5. ตรวจสอบข้อความที่สร้างขึ้น ซึ่งอาจทำโดยผู้สร้างข้อความเองหรือนำไปให้ผู้รู้ในเรื่องนั้น ๆ ตรวจสอบเกี่ยวกับความครอบคลุมของคุณลักษณะของสิ่งที่ศึกษา และความเหมาะสมของภาษาที่ใช้ ตลอดจนคุณลักษณะของการตอบกับข้อความที่สร้างว่าสอดคล้องกันหรือไม่เพียงใด
6. ทดลองขั้นตอนก่อนนำไปใช้จริงด้วยการทดลองใช้กับกลุ่มตัวอย่าง
จำนวนหนึ่ง เพื่อดูว่ายังมีข้อความใดยังไม่ชัดเจนต้องแก้ไขจะได้ทำการแก้ไขเสียก่อน รวมทั้งตรวจสอบคุณภาพด้านความตรง ค่าอำนาจจำแนก ความเที่ยงของแบบวัดทั้งฉบับด้วย
การกำหนดน้ำหนักคะแนนแต่ละตัวเลือก วิธีที่ใช้กันมากที่สุด คือ วิธีกำหนดให้แต่ละตัวเลือกมีน้ำหนักเป็นค่าตัวเลข (Arbitrary Weighting Method) นั่นคือ ถ้าข้อความที่กล่าวถึงสิ่งนั้น ๆ ในทางที่ดี (ทางบวก) เมื่อตอบว่าเห็นด้วยอย่างยิ่ง เห็นด้วย(เฉย ๆ) ไม่เห็นด้วย และไม่เห็นด้วยอย่างยิ่ง จะได้คะแนนเป็น 5 , 4 , 3 , 2 และ 1 ตามลำดับ
การหาความต้องการของแบบวัดทัศนคติทั้งฉบับ เป็นการตรวจสอบดูว่าข้อความวัดทัศนคติแต่ละข้อความเป็นไปตามทัศนคติในสิ่งที่ต้องการศึกษาหรือไม่ ทำได้โดยนำคะแนนรายข้อของแต่ละคน กับคะแนนรวมทุกข้อของแต่ละคนมาหาค่าสัมประสิทธิ์ตามวิธีเพียร์สัน ส่วนการหาความเที่ยงของแบบวัดทัศนคติหาโดยวิธี Split - Half Method หรือ X-Coefficient ค่านี้ควรมีคะแนนไม่น้อยกว่า .85 แม้ว่าข้อความจะน้อยกว่า 20 ข้อก็ตาม
การหาค่าอำนาจจำแนกของข้อความวัดทัศนคติ ซึ่งเป็นคุณสมบัติของข้อความที่ถามว่า สามารถจำแนกหรือแยกผู้ถามออกเป็นกลุ่มต่าง ๆ ในเรื่องที่ถามได้ โดยทดลองกับกลุ่มที่มีลักษณะแตกต่างกัน คือ มีกลุ่มที่มีความเห็นสูง กลุ่มที่มีความเห็นต่ำ แล้วทดสอบความแตกต่างระหว่างคะแนนเฉลี่ยของความเห็นของคน 2 กลุ่ม โดยใช้ t - test ข้อความคำถามใดที่มีค่า t ตั้งแต่ 1.75 ขึ้นไป ในทางปฏิบัติให้เลือกข้อความนั้นไว้ ถ้าได้จำนวนข้อความไม่พอให้สร้างเพิ่มเติมใหม่
การแปลความหมายจากคะแนนที่ได้จากการตอบข้อความตามวิธีของลิเคิร์ท โดยทั่วไปนิยมคะแนนเฉลี่ย (Mean) ของคะแนนจากการตอบของกลุ่มตัวอย่างทั้งกลุ่ม โดยพิจารณาดูว่าคะแนนเฉลี่ยตกอยู่ตรงส่วนใดของสเกลมาตรวัด ด้วยการใช้คะแนนตรงกลางเป็นหลัก ซึ่งการวัดทัศนคติแบบนี้ใช้ได้ดีในกรณีที่ต้องการเปรียบเทียบทัศนคติที่มีต่อสิ่งหนึ่งสิ่งใดระหว่างกลุ่ม หรือใช้เปรียบเทียบภายในกลุ่มเพื่อดูการ
เปลี่ยนแปลงทัศนคติ

ประโยชน์ของการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร

การประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากร เป็นเครื่องมือสำหรับผู้บังคับบัญชาในการตีคุณค่าของคน ผลการประเมินสามารถนำมาใช้ประกอบการตัดสินใจอย่างหนึ่งในการปรับปรุงตัวคน หรือ ระบบงาน ตลอดจนการพิจารณาความดีความชอบ การเลื่อนตำแหน่งฐานะ การฝึกอบรม ทั้งการปรับปรุงแก้ไขระเบียบปฏิบัติงานต่าง ๆ ให้ดีขึ้น และยังใช้ประโยชน์ในการเลือกสรรคนหรือบรรจุคนเข้าทำงานในตำแหน่งต่าง ๆ ให้เหมาะสมยิ่งขึ้น อุทัย หิรัญโต (2531 : 154) ได้ประมวลประโยชน์ของการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรไว้ดังนี้
1. ใช้เป็นเครื่องมือในการพิจารณาว่า บุคคลใดมีสมรรถภาพในการปฏิบัติงานเพียงใด บุคคลใดบ้างที่ปฏิบัติงานไม่ได้ผล ผลการทำงานจะทำให้ทราบความสามารถของคน นำไปใช้ประโยชน์ในการปรับปรุงตัวคน และวิธีทำงานของคนเป็นอันมาก
2. ใช้ประโยชน์ในการพิจารณาความดีความชอบให้เป็นไปด้วยความเป็นธรรมมีเหตุผลและมีหลักเกณฑ์โดยอาศัยผลการประเมินเป็นเครื่องวัดความสำเร็จในการทำงานของคน
3. ใช้ประโยชน์ในการเลื่อนตำแหน่งฐานะ การโยกย้ายคนให้เหมาะสมกับความรู้ความสามารถของเขา
4. ใช้ประโยชน์ในการพัฒนาบุคลากร หรือ กำหนดวิธีการฝึกอบรมให้ถูกต้องกับความจำเป็นหรือปัญหาที่ประสบ
5. การจัดให้มีการประเมินบุคลากรเป็นเครื่องจูงใจให้เจ้าหน้าที่แข่งขันกันทำงาน หรือใช้ความรู้ความสามารถอย่างเต็มที่ เพราะผลการปฏิบัติงานจะกระทบกระเทือนความก้าวหน้าในตำแหน่งของเขา กล่าวคือ ถ้าผลการประเมินเป็นที่พึงพอใจของผู้บังคับบัญชา จะได้รับสิ่งตอบแทนซึ่งอาจจะเป็นการเลื่อนตำแหน่งฐานะให้สูงขึ้น หรือได้รับเงินเดือนมากขึ้น แต่ถ้าผลการประเมินแสดงให้เห็นว่าเขาทำงานล้มเหลว อาจจะถูกตำหนิติเตียน หรืองดความชอบเสียก็ได้

ข้อควรพิจารณาในการประเมินผลการปฏิบัติงานบุคลากร

การประเมินผลการปฏิบัติงานในปัจจุบันนี้ มีแนวคิดและเทคนิคในการประเมินอย่างหลากหลาย และมักจะมีข้อโต้แย้งหรือปัญหาระหว่างผู้ประเมินและผู้ถูกประเมินเสมอ ดังนี้ ในการประเมินแต่ละครั้ง จึงควรได้พิจารณาทั้งจุดเด่นและจุดด้อยของแต่ละเทคนิคก่อนจะนำไปใช้ ในเรื่องนี้ สมพงษ์ เกษมสิน (2521) ได้เสนอแนะข้อควรพิจารณาหลายประการ ดังนี้
1. แบบประเมินผลการปฏิบัติงาน จะต้องได้รับความเห็นชอบจากผู้ทำหน้าที่ในการประเมินผลการปฏิบัติงานทุกคน
2. จะต้อถือว่าการประเมินผลการปฏิบัติงานเป็นนโยบาย จะต้องปฏิบัติโดยเคร่งครัดและทั่วถึง
3. ควรประชุมชี้แจงให้ผู้มีหน้าที่ประเมินผลการปฏิบัติงาน ให้เข้าใจถึงแบบและวิธีการอย่างถ่องแท้ เพื่อให้การประเมินผลการปฏิบัติงานดำเนินไปในทางเดียวกัน
4. เจ้าหน้าที่ผู้ทำหน้าที่เกี่ยวกับการประเมินผลการปฏิบัติงาน เช่น การรวบรวมผลการปฏิบัติงาน การจำแนก และอื่น ๆ ควรได้รับการฝึกอบรมให้มีความรู้ความเข้าใจอย่างถูกต้อง เพื่อให้สามารถปฏิบัติงานโดยผิดพลาดน้อยที่สุด
5. ควรใช้ประโยชน์จากการประเมินผลการปฏิบัติงานเพื่อสอนแนะงานแก่ผู้ปฏิบัติงาน หรือปรับปรุงแก้ไขการปฏิบัติงานให้ดีขึ้นในโอกาสต่อไป
อาจจะกล่าวโดยสรุปได้ว่า การประเมินผลการปฏิบัติงานเป็นเทคนิคประการหนึ่งของการบริหารงานบุคลากร ซึ่งมีวัตถุประสงค์ที่จะประเมินความสามารถในการทำงานหรือประเมินค่าของบุคลากร ทั้งนี้ ถือว่าเป็นหน้าที่ของผู้บังคับบัญชาทุกระดับที่จะต้องจัดให้มีการประเมินผลการปฏิบัติงานของบุคลากรอย่างสม่ำเสมอ และนำผลการประเมินมาใช้ให้เกิดประโยชน์ในด้านการกำหนดนโยบายการบริหารงานบุคลากร การปรับปรุงตัวบุคลากร และระบบการงาน การเลื่อนตำแหน่งฐานะ การแต่งตั้งโยกย้าย ตลอดจนการฝึกอบรมหรือการพัฒนาบุคลากร เป็นที่ยอมรับกันว่า การประเมินผลการปฏิบัติงานเป็นเครื่องมือสำคัญของผู้บังคับบัญชา จะช่วยเสริมสร้างการบริหารงานให้มีประสิทธิภาพ โดยการใช้พลังของบุคคลหรือกลุ่มบุคคล (Group Efforts) ให้เกิดประโยชน์สูงสุดแก่องค์การอย่างแท้จริง